Tandoe

TOVERKOL

2010-09-12T03:54:00.002-07:00

Ik schrijf dit om 4 uur 's nachts. De wind giert om het hotel, waardoor het hier meer heeft van het kasteel van de Baskervilles dan van het hart van donker Afrika. Ik ben wakker geworden van het concert van klepperende deuren en ramen die niet willen sluiten. En van het janken van de wind.

Is het herfst hier? Lente? Ik weet het niet, maar het stormt al dagen. Ik heb een dikke winterjas aan, want aan verwarming doen ze hier niet.

Er is nog maar een lichtpeer over, de andere peertjes zijn uitgevallen, ze hebben een bajonetfitting en dergelijke peertjes heeft het hotel niet meer. Ze zijn kennelijk ook niet van plan ze te gaan kopen. Mijn speurtocht langs de vele minuscule winkeltjes in "de stad" heeft weinig opgeleverd tot nu toe.

Ik mag overigens blij zijn dat er überhaupt elektriciteit is, vannacht.

Ik heb een vriend. Het is een vriendelijke jongen van een jaar of twintig, die mij met mijn accu's zag sjouwen, die ca. eens in de week moesten worden opgeladen, omdat ze er dan de brui aan gaven.

De accu-oplaad-winkel, een onbeschrijfelijk goor hokje ter grootte van een invaliden-wc aan de hoofdstraat, vol met eigengemaakte transformatoren, onduidelijke draadjes en voorwereldlijke lasapparatuur, was maar een paar honderd meter lopen en dus sjouwde ik zo nu en dan, moedeloos, met mijn loodzware accu's (het zijn er twee) van het hotel naar het transformatorhokje.

Tot de vriendelijke jongen mij hielp met sjouwen.

Dat gaat geld kosten, dacht ik, dat sjouwen, maar je kunt zeggen wat je wilt van die Tanzanianen, en ik heb al heel wat van ze gezegd, maar behulpzaam zijn ze. En deze wilde geen geld. Hij hielp gewoon.

Hij had een beetje een raar hoofd, niet heel erg raar, meer een soort punthoofd en met van achteren ook een paar grote bulten. Maar hij sprak uitstekend Engels en hij was vriendelijk. Ik dronk een cola met hem en hij vertelde dat hij in Kenia op school was geweest en dat hij medicijnen wilde gaan studeren. Dit jaar was het er niet van gekomen, want zijn moeder had problemen, maar volgend jaar zou hij zich inschrijven voor een van de twee medical schools in het land.

Maakte hij een kans?

Nauwelijks, zei hij.

Hoezo, heb je geen goede cijfers?

Met cijfers heeft het niet veel te maken.

Waar dan wel mee?

Nou ja…kijk…er zijn 400 plaatsen en 3.000 kandidaten. Om mee te doen met de inschrijving moet je alleen al 450.000 TSH betalen (300 USD, dat is 2 x het jaarinkomen van de gemiddelde inwoner van Sumbawanga).

Krijg je dat terug als je niet wordt aangenomen?

Nee, die 4.5 lakh ben je kwijt.

En dan, moet je dan door een soort ballotage?

Ja.

En dan beoordelen ze je cijfers van de high school, of je motivatie, dat soort dingen?

Nee, dan moet je weer betalen. Hoe meer je betaalt, hoe groter je kans. Of je moet connecties hebben. Politieke connecties, begrijp je?

Dus de grootste stommeling kan worden aangenomen?

Ja. In wezen wel.

Dan zullen er wel een heleboel uit vallen in de loop van hun studie.

Ja, er vallen er een heleboel uit, die het niet volhouden, of die gewoon te dom zijn.

Maar jij denkt wel een kans te kunnen maken.

Ik kan het in elk geval proberen, zegt Ibrahim, want zo heet hij.

Ik verwacht nu een smeekbede om sponsorship, maar die blijft, wonder boven wonder uit.

Ik stel Ibrahim voor om in het weekend naar Lake Rukwa te rijden en een eind te gaan wandelen. Daar is hij helemaal voor in. Onderweg blijkt dat Ibrahim in meerdere opzichten bijzonder is.

Ben je moslim, vraag ik hem.

Nee, hij is christian.

Hoe kom je dan aan een Arabische naam?

Mijn familie is moslim.

Hoe komt het dan dat jij christian bent?

Ik ging naar een christelijke school in Kenya, omdat er geen moslim school was in de stad. Toen ben ik bekeerd.

Wat vinden je ouders er van?

Die vinden het heel erg.

Maar ze spreken nog wel met je.

Yes, but they challenge me, always. It is very difficult.

Ja, dat kan ik me wel voorstellen. Je bent nu een afvallige. Volgens de Koran zouden ze je moeten doden.

Ibrahim lacht.

Er staat zoveel in de Koran, zegt hij. Mijn ouders zijn goede mensen.

Als je zou trouwen en je trouwt een Christian girl, zouden je ouders dat accepteren?

Nee. Nooit. Ze zouden haar niet hun huis in laten.

Hoe moet dat dan?

Ik trouw een moslim meisje.

Twee geloven op een kussen, dat kan toch niet goed gaan. Kun je niet gewoon weer teruggaan naar de Islam?

Ik kan niet aan de gang blijven met bekeren. Dat vindt ik niet gewetensvol.

Ga je naar de mis?

Nee, eigenlijk nooit. Ik geloof wel en ik bid, maar de mis, dat duurt me allemaal te lang.

Wat is jouw religie, vraagt Ibrahim mij.

Ik heb geen religie.

Bid je niet?

Nee, zeg ik. Ik werk. Dat levert meer op. Misschien zouden meer mensen dat moeten doen.

Dat vindt Ibrahim erg grappig en we slaan de handen tegen elkaar, zoals men dat in Afrika gewoon is te doen, wanneer men iets grappigs heeft bedacht over het leven. En Afrikanen vinden het leven heel erg grappig.

Maar dat is niet het enige bijzondere aan Ibrahim. Ik neem hem vaker mee op wandelingen en hij blijkt een goede wandelaar te zijn en prima gezelschap.

Weet je, zegt hij, als we een van de vele kale hoge heuvels opsjouwen die het dal van Sumbawanga omgeven, hij fluitend, huppend van de ene steen op de andere, ik hijgend en zwoegend.

Weet je, er was gisteren een vergadering in mijn wijk.

O ja?

Ja. Ze hadden een heks betrapt.

Je meent het.

Het was een vrouw, die er van verdacht werd dat ze haar man had vermoord.

Een heks (hijg, hijg)? Had ze haar man vermoord met hekserij?

Ja. Ja.

Hoe zo dan?

Nou ja, haar man was politieman en op een dag zat hij op zijn kantoor en toen was hij omgevallen en toen was hij dood.

Maar dat hoeft toch niets met hekserij te maken hebben. Misschien had hij een hartaanval of zo, of een hersenbloeding.

Ja…nee, maar ze hadden die vrouw betrapt. Naakt.

Hoezo naakt.

Nou, ze zat ergens tussen een paar huizen en ze was naakt en ze was bezig met stokjes en vuur en steentjes en zo.

Met hekserij?

Ja, precies. Dan zijn ze naakt, die heksen. Anders werkt het niet.

En toen?

Nou, toen hadden de mensen van de buurt haar gevangen genomen en gisteravond was er een vergadering over haar.

Was zij er ook bij?

Natuurlijk!

Naakt?

Nee, ze hadden haar weer aangekleed.

En toen?

Ze bekende alles. Dat ze met hekserij bezig was en dat ze haar man had vermoord en zo.

Ze bekende dat ze haar man had vermoord?

Ja.

En toen?

Nou ja, toen werd er vergaderd over wat ze met de vrouw gingen doen.

Wat wilden ze met haar doen?

Eh…een aantal vond dat ze haar weg moesten jagen, de stad uit, maar er waren er ook een stel die vonden dat ze gedood moest worden.

Gedood?

Ja. Dat gebeurt regelmatig. Dat ze een tovenaar vinden of een heks en dan nemen ze hem mee naar de begraafplaats en dat slaan ze hem bewusteloos of dood en steken ze hem in brand.

Wat!? Maar dat is, nou ja…hoe heet dat…

Mob justice.

Ja, precies, mob justice. En hoe gaat dat dan in zijn werk? Wie beslist? De wijk-oudsten? Wordt er gestemd?

Ja, er wordt gestemd.

Hoe, met hand opsteken, of met applaus, of zo?

Nee, met briefjes.

Met briefjes?

Ja, met briefjes in een doos.

Kom op, Ibrahim. You're pulling my leg. Je denkt toch niet dat ik dit allemaal geloof. En de politie dan, was die er ook bij?

Ja, ja, maar die deden niets.

De wijk besluit om iemand om zeep te helpen en de politie doet niets?

Nee, die zijn bang. Bang voor het volk en bang voor de tovenaar.

Maar die is dan dood.

Ja, maar het is een heel netwerk. Deze vrouw bijvoorbeeld, haar vader is ook tovenaar en hij heeft ook nog een hoge politieke functie. Daarom hebben ze haar laten leven. Ze zijn bang voor haar. Alleen wat jonge heethoofden hebben gestemd voor haar dood.

En wie mag er bij zijn, bij die vergadering?

Iedereen. Het is openbaar.

Openbaar?

Ja, ze willen dat iedereen ziet wat er gebeurt. Anders komen we er nooit vanaf. Het is heel gevaarlijk hoor, en stiekum, al dat gedoe met die hekserij.

Iedereen die ik ken zegt dat al dat gedoe met witchcraft niet meer bestaat.

Ha! Wat een onzin. Heel veel mensen zijn er bij betrokken. Nu met de verkiezingen zeker. Heel veel kandidaten raadplegen witch-doctors. Er wordt veel geld aan uitgegeven. De witch-doctors hebben behoorlijk wat macht en aanhang. Sommige van de politici zitten zelf in de hekserij. Laat je niet voor de gek houden.

Maar jij gelooft daar toch niet in. Je bent een roma (katholiek). De kerk verbiedt je om in hekserij te geloven.

Er zijn genoeg bisschoppen die witch-doctors raadplegen.

He b je zelf wel eens iets meegemaakt?

Nee, alsjeblieft niet, maar er zijn verhalen van mensen die zomaar ziek werden of waarvan het huis door de bliksem werd getroffen, of die gek werden. Mijn grootvader sliep in het toilet, omdat hij dacht dat hij dan rijk zou worden. Ze hadden hem behekst. Het gebeurt vaak genoeg.

Maar je wilt dokter worden. Wetenschapper. Je kunt al die onzin toch niet geloven?

Ik ga af op wat mensen mij vertellen. Betrouwbare mensen.

Ibrahim is een prima jongen. Hij woont met zijn in-law in een huis. Het huis is van zijn broer en de in-law is een van de drie vrouwen van zijn broer. De broer heeft drie kinderen bij haar en vier bij elk van de andere twee vrouwen.

Is hij met al die drie vrouwen getrouwd?

Nee, alleen met de in-law. Dat is zijn officiële vrouw. Met de andere vrouwen is hij voor de moskee getrouwd. Niet voor de gemeente, begrijp je?

Hmm.

En wat vinden die vrouwen daar allemaal van.

Die vinden het maar niks, zegt Ibrahim. De in-law vindt het in elk geval niks. Soms komt de broer langs en dan vechten ze. Er vallen klappen. Ibrahim probeert het allemaal een beetje in de hand te houden, maar het is zijn oudere broer. Het is allemaal niet makkelijk.

En onderhoudt die broer die vrouwen allemaal?

Nou…nee, eigenlijk niet. De in-law (hij blijft haar consequent my in-law noemen) moet zelf aan de kost zien te komen. Eigenlijk. Ze werkt in een kapsalon. Maar dat levert niet veel op.

Wat vindt je daar nu van?

Mijn broer is eigenlijk een beetje een schurk. Maar ja…ik woon wel in zijn huis. Het is een moeilijke situatie.

Ja, dat kun je gerust wel zeggen.

Wordt, alweer, vervolgd.

VOETSTAPPEN

2010-09-12T03:54:00.001-07:00

Vandaag dan toch maar naar dat Nationaal Museum. Waarom?

Kijk, er zijn twee soorten musea. Er zijn instituten als het Rijks, het Guggenheim, het Louvre, de Hermitage. Drommen toeristen slepen zich in devote aanbidding langs de must-have-seens van de mondiale erfenis, begeleid door de onvermoeibare apostelen van het artistiek bewustzijn, die hun bloemrijke perspectieven heldhaftig slijten aan hun uitgeputte volgelingen.

Mij niet gezien in dat soort tenten. Hoofdpijn.

Nee, geef mij maar een verlaten villa, in een achteraffe stad, waar een slaperige oude dame de relieken beheert van een vergeten mini-maatschappij. De tas en de tangen en van de onvergetelijke dorpsdokter, de blikken trommels van de lang ter ziele gegane kruidenierswinkel, de doopjurk van het kind van de dominee, die het ooit tot burgemeester van Deventer of Leeuwarden bracht. Foto's van nietszeggende, lang vervlogen notabelen, opgedirkt in witte boorden, moedig starend naar de camera obscura. De zachte pijn van verloren jaren, van gewone mensen die kwamen en gingen. Van indrukken die bij toeval achterbleven, vage foto's van zomermiddagen met overdrijvende wolken-velden en spelende kinderen in lang verdwenen parken.

Dat soort musea, daar lust ik wel pap van.

Gelukkig behoort het Nationaal Museum van Tanzania tot de tweede soort. Het is een heel gebou-wencomplex, het Nationaal Museum, maar uiteindelijk blijkt het maar een paar zalen te bevatten. De benedenverdieping is gewijd aan de geschiedenis van Tanzania. Dat wordt smullen. Roestige zwart-wit foto's van heldhaftige sultans, geflankeerd door hun ernstige en wat schrikachtig kijkende getrouwen, die ooit de wapenen opnamen tegen de gehelmde Duitse kolonialisten. Diezelfde sultans, later, in ketenen, het vuur in hun ogen uitgeblust, gelaten wachtend op hun executie, nadat hun speren en hun antieke vuurkracht het af hadden moeten leggen tegen die van Der Kaiser c.s. Maar ook een borstbeeld van de besnorde Duitse bioloog, die 20.000 hennepplantjes liet komen uit de US, waar er uiteindelijk maar 10 van overleefden, maar die desondanks de sisalcultuur van de grond kreeg. Dr. Livingstone ontbreekt niet, de arts -missionaris die zijn leven weidde aan de "ontdekking" van Afrika en aan een niet aflatende strijd tegen de slavenhandel. En Stanley, de man die hem, na zijn "verdwijning" opspoorde in opdracht van The New York Herald, "midden in donker Afrika" . "Mr. Livingstone, I presume?" Stanley was een overigens een boef van een veel minder allooi dan de integere en menslievende man die hij vond aan de oever van Lake Tanganyika. Stanley legde - met behulp van forced labour een groot deel van de Congo open voor Leopold II van Belgie, die het gebied uiteindelijk tot zijn privé bezit verklaarde en er een van de grootste massamoorden uit de geschiedenis van de mensheid op touw zette.

Zo moeilijk was het trouwens niet om Livingstone te vinden. Je stelt je zo voor dat Stanley, zich een weg hakkend door duizenden kilometers ondoordringbaar oerwoud, plotsklaps, als door een wonder, Livingstone aantreft bij een geïmproviseerde barbecue. Maar de standaard route vanaf de kust, door goed begaanbare savanne werd al eeuwenlang zwaar bereisd door de goudzoekers en slavenhalers van die tijd. Iedereen langs de kant van de weg had de mzungu dokter voorbij zien komen. Die kant op Stanley, je haalt hem vast nog wel in!

Na de dikkoppige Duitsers, met hun Kaiser Wilhelmsnorren, komen de Engelsen. Smalle gezichtjes, kleine brilletjes, grijze snorretjes, wat minzamer misschien, maar dezelfde "beschavingsmissie", dezelfde arrogantie. Warme zomermiddagen, grasvelden voor koloniale villa's, wapperende kanten hoeden en rokken, gesteven boorden, tropenhelmen, halflange khaki broeken en kniekousen. Tanzanianen brengen verfrissingen rond in hun witte tunieken. Het leven was goed. De kleinzoon van de sultan mocht inmiddels ook aanschuiven.

Dan de onafhankelijkheid. Foto's van de jonge Nyerere, die een menigte verward kijkende landgeno-ten wijst op de mogelijkheid, nee, de noodzaak van onafhankelijkheid. Diezelfde Nyerere, een paar jaar later, 1961, samen met de governor-general op de weg naar de machtsoverdracht. The governor, het levende symbool van het verleden, tragi-komisch in zijn bizarre uniform, wit gehandschoend, van top tot teen behangen met tressen, medailles, degens, sterren, het geheel bekroond door een potsierlijke helm met wuivende struisvogelveren. De opgedirkte paljas van een stervend wereldrijk. Daarnaast Nyerere, de toekomst, toen al in een Mao-tuniekje, een toonbeeld van eenvoud en eerlijkheid, de hoop van een volk dat op het punt staat zijn waardigheid te herwinnen, de rijzende ster van een nieuw Afrika.

De volgende foto toont Nyerere's eerste kabinet. Tien ministers, waarvan drie Engelsen, waaronder de governer-general. De Engelsen zitten nota bene pontificaal in het midden op de voorste rij. Ze kunnen het echt niet afleren. Gesteven boorden, 3-D, brilletje, snorretje. De blikken zijn star. Maar misschien mocht je in die tijd nog niet bewegen, als je op de foto ging. Nyerere zelf zit een beetje aan de kant. De zeven overgebleven ministers zijn mogelijk alle intellectuelen die het land op dat moment bij elkaar kon brengen. Nyerere begon bij af.

Er is een zaal met weinig boeiende ethnografie. Er is een zaal met dode vissen en andere dieren.

En er is een zaal met voetstappen. Een hele zaal voor drie of vier voetafdrukken in klei. Giant steps for mankind? Jazeker. Zoals Neil Armstrong voetstappen op de maan zette in 1961, zo zette de mens zijn eerste voetstappen op aarde ooit op Tanzaniaanse bodem. En dat wil men hier weten ook.

Voor de liefhebbers is hier het verhaal.

Mary Leakey was de vrouwelijke helft van het beroemde en soms ook wel een tikkeltje beruchte Leakey echtpaar dat in Ethiopië het skelet vond van Lucy. Deze Lucy heette overigens, toen ze nog geen skelet was, naar alle waarschijnlijkheid geen Lucy. Ze heette helemaal niets. Het was zeer de vraag of er in Lucy's tijd namen werden gebruikt. Lucy werd waarschijnlijk voor het eten binnen geroepen met een grom of een brul. Lucy leefde 3 miljoen jaar geleden. Het is ook uiterst twijfel-achtig of Lucy er enig idee van had dat zij een specimen was van de soort Australopithecus Afarensis, een aapachtig dier waarvan een nakomeling, Mary dus, 150.000 generaties later, met een borsteltje en een schepje haar skelet zou opgraven en haar wereldberoemd zou maken.

Diezelfde Mary deed in 1976 nog een verrassende ontdekking. In Noord Tanzania vond zij een paar voetafdrukken. Op zich niet wereldschokkend, veel Tanzanianen gaan blootsvoets. Maar Mary kon bewijzen dat deze voetafdrukken waren gemaakt in een 3.6 miljoen jaar oude vulkanische aslaag, die daarna met nieuwe as was bedekt en bewaard was gebleven. Meer recente erosie bracht de voet-stappen opnieuw aan het daglicht, waarop Mary ze vond.

De vraag was: waren dit voetafdrukken van mensen. Waren dit de eerste voetstappen van het soort dat duizenden millennia later niet alleen het World Wide Web uitvond, maar zover was geëvolueerd dat het over een drukknop beschikte om al die 3.6 miljoen jaar evolutie binnen in enkele seconden teniet te doen.

Spannend.

Wat onderscheidt de mens van de aap, zijn naaste verwant. Het antwoord is al met al toch nog lach-wekkend gecompliceerd. Natuurlijk, wij hebben meer hersenen, maar de structuur ervan is vrijwel hetzelfde. Wij gebruiken onze handen, maar dat doen apen ook. Wij kunnen lezen, apen ook een beetje. Wij hebben taal, apen ook, al is het rudimentair. Apen hebben zelfs gevoel voor humor, mogelijk meer dan velen van ons. In elk geval meer dan de meeste SP'ers. Of Vladimir Poetin.

Evolutionair gesproken is de vraag echter niet die naar het onderscheid, want dat is er beslist wel, maar naar het punt waarop de evolutionaire weg zich splitst: waar staat er een bordje: mens rechts, aap links. (De politieke implicaties van dit plaatje zijn geheel voor mijn rekening). Is het op het moment dat er instrumenten worden gemaakt en gebruikt? Is Homo Habilis de eerste mensachtige? Apen gebruiken overigens ook instrumenten, al ontbreekt de systematiek een beetje. Is het taal-gebruik? Is Homo Sapiens onze echte voorloper? Mogelijk, maar het begin van taalgebruik is niet te achterhalen. Nee, uiteindelijk hebben wij min of meer besloten dat het allemaal is begonnen met lopen op de achterpoten, m.a.w. rechtop door het leven gaan. Apen kunnen dat ook, maar enkel een klein stukje, een beetje waggelend, het is eigenlijk geen gezicht. Nee, rug recht, schouders naar achteren, kop op, apen van Jan de Wit.

3.6 miljoen jaar geleden slenterde er dus door die die aslaag van de Olduvai Gorge in Tanzania een klein gezelschap, waarschijnlijk drie man sterk. Pa ging voorop, Moe er achteraan, deels in de voetsporen van Pa. (In sommige delen van de wereld is er weinig veranderd). De kleinere voetstap-pen er naast moeten van Zoon of Dochterlief geweest zijn. De officiële naam voor hun slentergedrag was "small-town gait". Het is een ontroerend beeld.

Maar hoe weten we nu dat ze rechtop liepen? Want we hebben alleen maar voetsporen. Wel, om te beginnen waren er geen knokkelsporen. Ze liepen dus niet als gorilla's, steunend op hun vuisten. Critici, want om een discipline als paleontologie aan de praat te houden heb je critici nodig, merkten op dat gorilla's ook wel eens een stukje op hun achterpoten lopen, mogelijk zelfs gezinsgewijs. Als de familie, laten we ze maar even de Jansens noemen, in aanmerking wilde komen voor stamvader/ moeder status, dan moesten ze natuurlijk niet bij de eerste de beste gelegenheid weer in hun oude viervoetergedrag terugvallen. Nee, fier rechtop en onvervaard, als echte proto-Hollanders.

Om rechtop te lopen, zou een botje in de voet, het os naviculare, op een bepaalde manier gevormd moeten zijn. Zo zou er een holvoet ontstaan en die zou dan duiden op rechtop lopen. Nu zijn er twee moeilijkheden: ten eerste hebben wij geen os naviculare van Lucy. En we gaan er min of meer van uit dat de Jansens, evenals Lucy Austropithecus Afarensis waren, ook al zijn Lucy en de voetstappen meerdere duizenden kilometers van elkaar verwijderd gevonden. De Australopitecussen moeten dus heel wat af hebben geslenterd met hun small town gait. En ten tweede: de Jansens hadden duidelijk platvoeten. Balen.

Geen nood, zeggen de paleontologen, vandaag de dag heeft Jan en Alleman platvoeten en je kunt er prima op lopen, met of zonder inlegzooltjes. Bovendien hadden de Jansens niet opponeerbare grote tenen, die in de lengterichting van de voet lagen; een duidelijk teken van tweebenigheid.

Weer andere paleontologen beknibbelen op het gezinsleven van de Jansens. Het nucleaire gezin, zo zeggen zij, is het resultaat van de postindustriële collaps van de extended family. Het is niet het oorspronkelijke samenlevingsverband van de mens. Die leefde in roedels. Het gezinnetje, zeggen deze querulanten, de Jansens dus, als familie, als idee, zijn een uitvloeisel van het 19e eeuwse kapitalisme en dat bestond 3.6 miljoen jaar geleden nog niet. Althans, dat mogen we aannemen. Met andere woorden, het beeld van een gezinnetje, dat, al slenterend, de eerste, bijna symbolische schreden zet op weg naar full HD TV en The Electronic Highway is een zielig stukje romantiek, ontsproten aan het brein van de redactrice van Libelle. Aha!

Het museum hangt overigens vol met fraai geschilderde afbeeldingen van reconstructies van de Jansens. Hoe je uit een voetafdruk een afbeelding van een mensaap kunt reconstrueren is mij ondui-delijk. Bij de rechtbank zouden ze je niet serieus nemen. (Behalve in Nederland). In elk geval had men van het uiterlijk schoon van de Jansens geen hoge pet op. Zij lijken nog het meest op de gemiddelde bezoeker van de Bunnik-zijde van het stadion van FC Utrecht, maar dan nog iets behaarder en zonder Nikes en racistische T-shirts. Australopitecus Hooligonensis.

Maar goed, we willen nu eenmaal graag dat het daar is begonnen, dat de mens daar de eerste stappen heeft gezet van zijn grote, onafzienbare zwerftocht, eerst zich verspreidend over de aarde, toen naar de maan en als het aan Barak Obama ligt binnenkort naar de rest van het zonnestelsel of de rest van de Milky Way. Wij willen nu eenmaal graag dat er van alles een eerste is. Het eerste vliegtuig, de eerste radio, de eerste barbie-doll, Chantal's eerste stapjes op video, de eerste stapjes van de mens in de as van Laetoli.

En we willen ook graag precies weten wanneer het was. Als het even kan op de dag af. 12.000 jaar geleden, op 4 april, om 13.35 staken de eerste Jansens de Beringstraat over op weg naar Patagonie. Over zoiets kun je heel lang ruzie maken. 20.000 jaar geleden? 30.000 jaar? Wie kan het in vredesnaam iets schelen.

Er komt een museum, speciaal voor de voetstappen van Laetoli, platvoeten of geen platvoeten. Ter plekke,waar ze zijn gevonden, in Laetoli. De UN zal het wel betalen. Of de Denen, die zijn gek op cultuur. Het museum krijgt de vorm van een voet. Met tenen. En misschien wel met een inlegzooltje.

Buiten staat, onder een vervallen afdak, de geschiedenis van Tanzania in auto's. De Rolls van de Governor, de Rolls die Nyerere, na de onafhankelijkheid, kado kreeg van The Queen. Niks voor Julius, die reed liever in een krakkemikkige Morris Minor. Uiteindelijk, na zijn aftreden, kreeg hij toch nog een mooie witte Mercedes kado. Daar is hij uiteindelijk, in 1999, veertien jaar later, mee naar de regerings-jet gereden die hem naar Engeland vloog, om zijn leukemie te behandelen. Hij is nooit terug gekeerd. De auto's staan er verloren bij. En een beetje roestig. Een klein beetje als de erfenis van Julius zelf. Trots en van goede wil. Maar starten doen ze niet meer.

Als ik buiten kom loop ik de conservatrice van het museum tegen het lijf.

Toch wel indrukwekkend zeg ik. Die afdrukken. En dan te bedenken dat het allemaal hier is begon-nen, met de mensheid. Eigenlijk zijn wij allemaal Afrikanen.

Ze lacht.

Ja, en het is een wonder dat ze het zolang hebben uitgehouden hier, zegt ze. Het heeft een paar miljoen jaar geduurd voordat de mensheid de rest van de wereld is gaan verkennen. En toen ze daar aankwamen hebben ze zich toch een stuk sneller ontwikkeld dan de Afrikanen.

Vindt je?

Het lijkt me wel. Kijk om je heen.

Hmm, zeg ik. Daar kun je verschillend over denken. Een paar mensen hebben ooit het buskruit uitgevonden. Die woonden toevallig niet in Tanzania. Als dat wel zo was geweest, was het misschien anders gelopen. Afgezien daarvan is er genoeg beschaving ontstaan, tussen Cairo en Kaapstad. Het ligt er ook maar aan wat je beschaving noemt. Er zijn voldoende grote en belangrijke culturen geweest in Afrika, de afgelopen duizenden jaren. Ook in "donker" Afrika. Alleen zijn ze nooit op schrift gesteld. Maar dat geldt bijvoorbeeld ook voor de Inca's. Aan de andere kant zijn er grote gebieden,zelfs hele continenten, waar nooit zogenaamd hoogstaande culturen zijn gevormd, zoals Noord-Amerika. Daar hoor je niemand over. Het idee dat juist Afrika, en alleen Afrika een land was van primitieve wilden, dat alleen door contact met de Arabische en de Europese cultuur en beetje is opgebloeid is even onjuist als absurd. Het is grappig dat ik hier, als blanke, Afrika moet verdedigen tegen de Afrikanen, zeg ik glimlachend.

Doe je best, antwoordt ze, met een al even stralende lach. Je zult niet veel Afrikanen aan je kant vinden.

We praten er nog een keer over, zeg ik lachend.

PEEDS

2010-09-12T03:53:00.002-07:00

Dokter, dokter.

Een vrouw klampt me in het gangpad tussen de afdelingsgebouwen aan. Zo doe je dat als je hier ge-zondheidszorg wil krijgen. Je loopt het ziekenhuis binnen en je klampt iets aan dat er uit ziet als een dokter. Een bleekneus met een stethoscoop om zijn nek, bijvoorbeeld. Of je gaat op een bank zitten, voor iets dat er uit ziet als een spreekkamer en dan hoop je dat wordt binnengeroepen door een arts. Of iets dat daar voor door moet gaan. Als dat niet zo is, dan ga je op de vloer liggen,en wacht af tot er iemand notitie van neemt. Soms werkt dat.

Dokter, dokter.

Deze vrouw neemt mij aan de hand mee naar Wardi 6. In Wardi 6 liggen de kinderen. Het is de pedia-tric ward, afgekort peeds. De kinderen hebben allemaal hun moeders bij zich, om te helpen met de verzorging. Als je je moeder niet bij je hebt, dan kom je er niet in, want er is maar een verpleegster voor de hele afdeling en er liggen soms 25-30 kinderen. Op de inadequate care unit, waar zelden meer dan twee patiënten liggen, is ook altijd één verpleegster aanwezig, als ze tenminste niet aan het shoppen is, of op visite bij haar Tante Telezia. Op de privé afdeling, waar meestal niemand ligt, zijn er altijd twee nurses. Die mensen, die er niet zijn, betalen immers voor quality care. De kinderen liggen hier met hun moeders in een bed, als er tenminste bedden genoeg zijn, anders liggen er twee moeders met twee kinderen in een bed. Hoe ze dat precies voor elkaar krijgen is mij nog altijd niet duidelijk, maar het kan. Gezond kan het niet zijn, maar wie maalt er hier om gezondheid.

Ik kwam er wel eens een enkele keer, op de peeds wardi. De dokter die hier doktert, een vriendelijke en spraakzame jongen, doet het niet slecht. Ik bemoei me niet zo met de kinderen. Ik heb mijn han-den vol aan de volwassenen. En aan mezelf, want ik ben nog steeds doodmoe van de maligne hoge bloeddruk en van de pillen tegen de maligne hoge bloeddruk en van het conditieverlies na zeven maanden gestrompel met een knie die het niet wilde doen. Het gaat weliswaar beter, maar ik wil me eigenlijk met chirurgie gaan bemoeien. Dan kan ik zelf ook nog iets leren, in plaats van dag in en uit tevergeefs te proberen orde in deze chaos te brengen. Er lopen hier tenminste twee chirurgen rond die een buik open en dicht kunnen maken, zonder dat de patient (altijd) overlijdt. Zegt Prof. Skip en die kan het weten, want die is professor in de chirurgie aan de universiteit van Phoenix. Arizona. USA.

Dokter, dokter.

Ik loop de afdeling op, een bizar circus van schreeuwende koters, wapperende muskietennetten, klepperende ramen zonder ruiten en een visuele kakofonie van bont bedrukte lappen, die niet alleen als jurken dienen, maar tegelijk als lakens en dekens voor moeder en kind. De moeder wijst mij op en hijgend kind met weggedraaide ogen en blauwe lippen. Ik kijk eens om mij heen, maar er is geen verpleging (lunch? shopping?) en er is geen arts. In een hoek staat een O2-concentrator.Een neus-sonde is nergens te vinden, maar ik heb nog ergens een geheime voorraad maskertjes, het restant van een strooptocht door geheime kasten vol met lang vergeten schenkingen van goedwillende internationale helpertjes. Nu nog een slang om de zaak aan elkaar te sluiten. Na een kwartiertje ploeteren heb ik de saturatie op 95. (Dank aan de Stichting Tandoe, voor het buitengewoon ingeni-euze vingerklemmetje met schermpje, SpO2 en HR, state of the art, euro 110, dat ik altijd in mijn zak draag. Pols 130).

Een lijn. Een lijn. Een lijn?

De voorraadkast is dicht, want de nurse heeft de sleutel meegenomen, maar ik weet dat er toch niets in de kast ligt, dus ik schooi het ziekenhuis af, op zoek naar een cannule en een giving set en een hal-ve liter 5% dextrose. De cannule scoor ik uiteindelijk op de operatiekamer (connecties!), maar de rest moeten pa en ma zelf maar gaan kopen in de apotheek aan de overkant, inclusief de anti-biotica.

Zoals inmiddels bekend zijn dit spullen die afkomstig zijn van de regering en van donors, maar die op de een of andere manier de weg naar het ziekenhuis kwijt zijn geraakt op de lange tocht van de hoofdstad naar hier. Maar ma heeft geen geld. Dus geef ik haar geld.

Na een uurtje druppelt er wat suiker in de arm van het kind, dat een glucose van 2.7 blijkt te hebben, dat krijg je van al dat gehijg, (mijn eigen glucosemetertje, dank Stichting Tandoe). De verpleging is inmiddels gearriveerd.

Waar is de dokter, vraag ik in mijn onschuld.

Dokter? Jij bent de dokter.

Nee, die jongen die hier altijd rondloopt. Aardige vent.

Die hebben we al een tijd niet meer gezien.

Hoelang al niet?

O, al een dag of wat. Ik weet het niet precies.

Waar is hij dan?

Geen idee.

Is er geen vervanging?

Vervanging?

Ja, iemand moet toch de ronde doen?

Nou ja, als de kinderen binnenkomen, dan worden ze toch gezien? Een dan schrijft de dokter iets voor en dat geven wij dan. En…eh…als er iets aan de hand is, dan roepen we een dokter. Er loopt er altijd wel een rond.

Nou, met dit kind is wel het een en ander aan de hand. In de status staat malaria, maar dit kind heeft een gigantische longontsteking. Als we niets doen maakt hij het niet lang meer.

O. Ja weet je.. kijk… hier hebben ze eigenlijk allemaal malaria. Of diarree en braken. Daar raken ze meestal ook buiten adem van. En hoofdpijn. Maar je, als ze geen hoofdpijn hebben van de malaria, dan krijgen ze het wel van de quinine.

Het patroon herken ik van de volwassenen. Iedereen die zich bij de ingang meldt heeft per definitie malaria (M), of diarrhoea and vomiting (D&V), of allebei. Iedereen gaat aan de quinine en aan een tamelijk absurde combinatie van intraveneuze metronidazole en orale erythromycine en dat was het dan. Hoor ik: hoofdpijn?

Kom, zeg ik tegen de verpleegster. We gaan de ronde doen.

De ronde? Nu?

Precies. Nu. Kom op met de statussen.

Ik vindt twee maal meningitis, gediagnosticeerd als M&D&V. Vreemd, want van diarree of van braken was geen sprake, wel van ernstige nekstijfheid. Bij het strekken van de beentjes, gillen de half-coma-teuze schatjes het uit.

Nog 2 maal longonsteking (M&D&V), een maal ondervoeding en uitdroging (M&D&V), twee maal stadium 3 AIDS (M&D&V) en nog zo het een en ander. (Een gigantisch "rijp" absces in de nek, ja de dokter zou het "opereren", maar dat is inmiddels 5 dagen geleden). En alles hangt braaf aan de infus-en met quinine. De enige winst daarvan is dat de schatjes het een en ander aan vloeistof binnen krij-gen. Wel wordt er standaard overgedoseerd met quinine en erg prettig is dat niet, want quinine is gemeen spul.

Om tien uur 's avonds heb ik de hele boel een klein beetje op orde. De verpleegster is lief en behulp-zaam. Een belangrijk deel van de medicamenten heb ik zelf gekocht bij de apotheek aan de overkant, want de moeders hebben, zoals gewoonlijk geen geld bij zich en vader kwam niet op het bezoekuur, die had iets anders te doen. Vaders zie je sowieso zelden of nooit op de kinderafdeling. Als nu in vre-desnaam morgen die andere knaap maar terugkomt.

Maar de volgende ochtend is de andere knaap er niet. Ik ben een kind kwijt, het kinderlijkje ligt nog stil op het bed, opgerold in de bonte doeken van zijn moeder, maar de rest lijkt - tegen wil en dank - een beetje op te knappen. Ik zoek naar Jasper, om te zorgen dat er iemand komt om te helpen, maar die is er niet. Ik ploeter door. De volgende dag begrijp ik dat ik er een "kind" bij heb.

Naast de afdeling volwassen interne, de ICU, de privé-afdeling interne en een stuk van de out-patient interne (de reumatische dokter M. heeft er inmiddels zo goed als de brui aan gegeven, nu ze merkt dat ik 3 woorden Swahili spreek), ben ik nu kennelijk ook de kinderarts. Gemiddeld toch al gauw tussen de 40 en de 60 patiënten. Daarbij zal ik ook nog een deel van de verpleging moeten doen, want die trekken het niet of ze zijn verdwenen. Toch sjouwen hier een stuk of 10 "artsen" rond. Niet altijd dezelfde. Ze zijn vaak weg. Op cursus. Wat ze er leren mag god weten, want in de praktijk ko-men we niet veel verder dan M&D&V. Al jaren niet. Het is dus niet makkelijk om ergens "vervanging" voor te vinden. Ik lijk uit te groeien tot de grote "vervanger" hier. En ik ben moe. Heel moe. Vooral van de krankzinnige chaos in dit ziekenhuis. Maar mijn knie doet het weer en mijn bloeddruk is weer helemaal safi kabisa. Dat dan weer wel.

Ik gaf aan dat het verhaal van het lab nog een vervolg zou krijgen. Hierbij dus.

Dokter, dokter…ah, dokter!

Het hoofd van het lab is terug. Terug van vakantie. Charmante vrouw, beetje mollig, inmiddels, maar moet vroeger een schoonheid zijn geweest.

Dokter, het lab is ingestort. Niets doet het meer. Wij moeten praten. Komt u alstublieft mee naar mijn kantoor.

Het kantoor. Gloednieuw meubilair, airco (waar dat goed voor is mag God weten, het is hier stervens koud). Dokter, u bent toch langs geweest, met dr. Nduasinde (Jasper). U gaat ons helpen dokter. Ik wist het, toen ik u zag wist ik het meteen. U gaat ons helpen.

Waarom denkt u dat ik u ga helpen?

Omdat u iedereen hier helpt. Geef ons geld om alles weer aan de praat te krijgen.

Geld? Waarom zou ik u geld geven?

Er gaan mensen dood, dokter. Dat kunt u toch niet laten gebeuren. U hebt de oplossing. U hebt ons laten zien hoe het moet. Het gaat om een paar honderd dollar. Toe, dokter.

Ik denk dat er hier sprake is van een misverstand. Ik laat niemand doodgaan, dat doet u.

Hoe kunt u zo iets zeggen.

Dat zal ik u precies uitleggen. Dit lab is twee weken geleden al ingestort en niemand doet er iets aan. Als ik geen initiatieven genomen had om de boel weer aan de praat te krijgen, dan hadden jullie hier allemaal over een half jaar nog in jullie neus zitten peuteren. Als er hier mensen sterven, dan is het omdat jullie te beroerd zijn om de armen uit de mouwen te steken. Het enige wat jullie doen is op anderen zitten wachten om de kar uit de modder te trekken. En nu nog eens wat: er wordt in dit zie-kenhuis aan alle kanten gestolen en geroofd. Denk je nu werkelijk dat ik mijn geld ga stoppen in een ziekenhuis dat door het grootste deel van het personeel alleen maar gebruikt wordt om hun zakken te vullen. Denk je werkelijk dat ik stapelgek ben?

(En dan kan ik het niet laten). Weet je, die mensen die hier sterven, en ze sterven bij bosjes, dat zijn jullie mensen. Als jullie te besodemieterd zijn om ze te redden, waarom zou ik me er druk over moe-ten maken. Vertel me dat eens.

Maar het lab, dokter, het gaat alleen maar om het lab.

Het lab is net zo corrupt als de rest van het ziekenhuis. Ik doe hier mijn werk. Als er straatarme men-sen sterven omdat ze de prijzen niet kunnen betalen van de medicijnen die jullie uit het ziekenhuis gestolen hebben, dan ben ik zo nu en dan gek genoeg om ze ze kado te geven. Maar denk je nu werkelijk dat ik de zakken ga spekken van een stelletje gangsters? Zoek het maar uit. De groeten.

Ik zeg het allemaal lachend. Ze lacht vriendelijk terug. Zo doe je dat in Tanzania. Wordt vervolgd.

Als ik het lab uitkom, staat er een oude, vriendelijke nurse voor mijn neus.

Ik heb slecht nieuws, dokter. Ze kijkt er sip bij. Het is een best mens.

Yusta is dood.

Goh, zeg ik. Jezus. Wat lullig. Toch nog…

Yusta is het twintig-jarige meisje dat iedereen had opgegeven, nadat ze een dood kind ter wereld had gebracht en in coma was geraakt met een levensgrote sepsis. Met kunst en vliegwerk, met schreeu-wen, foeteren, bidden, smeken, met van overal en nergens aangesleepte medicijnen en voedingswa-ren had ik, in weerwil van de ene krankzinnige verpleegkundige blunder na de andere, haar in leven gehouden. Na een week was ze wakker geworden. Ze had 4 fistels, er kwam faces en urine uit haar buikwond en haar vagina, ze had overal doorligplekken, maar ze leefde, je kon een beetje met haar praten en ze glimlachte naar me.

En nu, acht weken later, was ze dood.

De nurse vertelde dat ze het voedsel dat haar moeder haar trouw elke dag voerde had uitgebraakt en toen had ze er maar weer een buis ingestopt, want zonder eten kan een mens niet leven en toen had ze er een heleboel pap in gegoten en die had ze ook weer uitgebraakt en toen was ze plotseling opgehouden met ademen. Het speet haar heel erg.

Het lieve mens was werkelijk ontdaan. Natuurlijk, ik had haar tien keer uitgelegd dat mensen niet doodgaan van het overslaan van een maaltijd en dat je semicomateuze brakende patiënten niet vol moet gieten met pap en ik had haar eigenlijk haar nek om moeten draaien, maar ik ben moe. Echt waar, je kunt het hier niet winnen. Ze hebben platen voor hun kop, daar kom je met een elektrisch aangedreven slaghamer (krachtstroom) niet doorheen. En het is echt een best mens. Zij was een van de weinigen die mij gelijk gaf, met mijn foetercampagne.

We gingen maar eens kijken. Daar lag ze dan. Dezelfde wat glazige, afwezige blik die ze altijd al had. En die opleefde als je haar over haar met veel zorg door haar moeder gevlochten kroezige haar aaide en haar vroeg hoe het met haar ging.

Gaat het al een beetje beter?

Ndiyo…iwezavyo.

Yes, somehow…

En dan een glimlach.

Elke keer als ik binnenkwam keek ik van een afstand naar de grauwe paardendeken om te zien of hij nog op en neer ging. En elke keer haalde ik opgelucht adem als er nog beweging in zat. Uit gewoonte keek ik nu weer. Maar er zat geen beweging meer in. Echt niet. Nee…toch…nee, echt niet. Uit haar mondhoek druppelde wat schuimende vloeistof. Het soort vloeistof dat je uit je longen probeert te hoesten als iemand pap in je luchtpijp blijft gieten. Ze had het uiteindelijk toch verloren. Niet van de bacteriën of van het noodlot, maar van de domheid en de stijfkoppigheid.

Ik deed Yusta's ogen dicht en keek naar de nurse. Ze is een oud mens met een gegroefd, lief gezicht. Een grote, brede mond met een glimlach om tien onweersbuien mee te verjagen. Al een beetje krom, maar ze houdt vol. Met liefde. Je kunt niet kwaad op haar worden, al zou je het willen.

We hebben hard voor haar gevochten, zeg ik.

Ja, zegt ze. Het spijt me.

We hebben gewoon niet alles in de hand.

Nee.

En we hebben Pauline nog, zeg ik, troostend. Om te laten zien dat ik het haar niet kwalijk neem.

Pauline kwam drie weken na Yusta aan op de afdeling inadequate care. Met precies hetzelfde probleem. Post-puerperal sepsis. Ook die heb ik - eveneens tegen wil en dank- in leven kunnen houden. Maar Pauline is niet wakker geworden. Althans nog niet. Pauline ligt tegenover de dode Yusta. De nurse voert haar dagelijks haar pap door de naso-gastric tube.

We keren de dode Yusta de rug toe en lopen aarzelend naar het bed er tegenover. Pauline heeft geen fistels en - wonder boven wonder - maar een doorligplek. En haar ogen zijn open. Althans soms. Vandaag in elk geval wel. En vandaag lijken ze meer uitdrukking te hebben dan anders. Het lijkt alsof ze kijkt.

- Zou ze ons zien, zeg ik tegen Nurse.

- Je zou het haast denken, zegt ze. Misschien kan ze ons wel horen, maar kan ze niets zeggen. Pauline, Pauline, wordt wakker.

Pauline knippert met haar ogen.

Zeg tegen haar dat ze met haar ogen moet knipperen, als ze je hoort, zeg ik tegen Nurse.

Nurse zegt het tegen Pauline. In het Kiswahili.

Pauline knippert. Een maal. Daarna nog een keer. En nog een.

Volgens mij knippert ze gewoon de hele tijd.

Knipper met je ogen, Pauline, een keer, als je me hoort.

Pauline knippert.

Het lijkt er toch echt op, zeg ik. Aarzelend.

Ja, misschien.

Ik pak haar hand.

Pauline, Pauline, knijp in mijn hand. Knijp in mijn hand.

Maar Pauline knijpt niet in mijn hand. Ze knippert wel met haar ogen.

Misschien moeten wij haar hersenen stimuleren, oppert Nurse.

Ja, met een radio, of zo. Misschien verveelt ze zich.

Of ik kan iets lekkers voor haar koken.

Ze kan niet eten.

Nee, maar ze kan het wel ruiken. Wie weet?

Het valt te proberen.

De jongens van het mortuarium komen het lichaam van Yusta ophalen.

Van top tot teen gewikkeld in de kleurige omslagdoeken van haar moeder, wordt ze op een brancard gelegd en weggereden.

Ik glimlach nog maar een keertje naar haar. Naar de bonte toddehoop van Nigeriaanse katoentjes.

Yusta hoeft niet meer verder.

Ik nog wel. Ik moet nog een tijdje.

Ik vraag me vaak af hoe lang nog. En vooral hoe.

Maar het zal wel lukken, op de een of andere manier.

Iwezavyo.

VERLOREN ZOON

2010-09-12T03:53:00.001-07:00

Om 7.00 gaat de telefoon. Op Zondag. Om 7.00 uur. Wat nou weer?

Het is Mariama, de vrouw van het Kinderhaus. Ze heet eigenlijk Marianne, maar ze werd een tijdje Mama Marianne genoemd. Op zich niet verbazend, met negen kinderen. Dat werd - voor het gemak -Mariama. Die kinderen zijn wezen, aids-wezen misschien, of gewoon wezen. Dat kwam zo. Mariama was een jaar of wat geleden in een ziekenhuis. Waarom ze daar was weet ik niet. Een uitgeteerde vader bracht zijn kind in dat ziekenhuis en stierf nog diezelfde dag, zonder iets gezegd te hebben.

Het kind was een jaar oud en woog 3.5 kilo. De moeder was eerder overleden. Niemand wist waar het kind vandaan kwam en of het nog andere familie had. Mariama werd vervolgens verliefd op het kind en nam het mee naar haar hotel.

In haar onschuld dacht ze dat ze het kind ook gewoon mee naar Duitsland kon nemen, maar daar had Bundeskanzler Merckel heel andere ideeën over. Aan de andere kant kon ze het kind ook niet ergens dumpen, dus ze huurde een huis en verzorgde het kind, hopend op een goede afloop. Dat was drie jaar geleden. Inmiddels heeft ze er dus negen. De oudste is vijftien, de jonste vier.

Mariama heeft een oude T V en een enkele video-band. De kinderen keken het afgelopen jaar dus elke dag naar dezelfde aflevering van Pipi Langkous, in het Duits. Mariama komt - geloof ik - uit Frankfurt. Ik heb de Lion King en Winnie de Poeh meegenomen uit Nederland en nu kijken ze elke dag de Lion King en Winnie de Poeh in het Engels en Pipi Langkous in het Duits. En Heidi. Ze spreken Fipa, Kiswahili, Duits en Engels. Ze bidden allemaal 10 keer onder het eten en zingen na het eten religieuze liedjes. Waar dat precies vandaan komt is mij niet helemaal duidelijk want Mariama is niet religieus. Het schijnt aangeboren te zijn. Het zijn stuk voor stuk schatjes.

Terug naar zondag om 7.00 uur.

Ja, ja…eh…Endschuldige dass ich so fruh anrufe…enz.

Mariama zou met Steveni, 9 jaar oud, een van de weeskinderen, naar diens dorp gaan, 30 km. verderop, samen met ene meneer Kisi. Deze meneer Kisi was er namelijk - min of meer bij toeval - achter gekomen dat genoemde Steveni bij Mariama in huis zat. En deze meneer Kisi wist ook dat er in dat dorp nog familie van Steveni woonde. Hij kwam namelijk zelf uit dit dorp, meneer Kisi. Het idee was dus om met Steveni op zoek te gaan naar diens roots. Er ging ook nog een ander weeskind mee, Maurice, als een soort mentale ondersteuning. Op de een of andere manier had meneer Kisi de indruk dat deze hele expeditie kon worden uitgevoerd met behulp van een motorfiets. Mariama vond van niet. Zestig kilometer met twee kinderen en twee volwassenen op een motorfiets over een zandweg vol kuilen en geulen: nee. En aangezien ik een van de weinige menselijke wezens in deze stad ben die vierwielig gemotoriseerd is dacht Mariama dat ik het wel een leuk uitstapje zou vinden. Om 7 uur 's ochtends. Op zondag. Met een kater.

Dus stonden mijn Prado en ik een uur later, in het gezelschap van voornoemde kater voor de deur van het Kinderhaus. Meneer Kisi en Mariana stapten in, samen met twee wat angstig kijkende jongetjes, in speciaal voor de gelegenheid lokaal genaaide blazertjes. Daarna reden wij welgemoed de hobbelige zandweg af naar het bewuste dorp.

Dit dorp bleek te bestaan uit ongeveer 200 of 300 verspreid staande bakstenen hutten met nogal slordige rieten daken, waar tussen van alles en nog wat aan gewassen werd verbouwd. Verder scharrelden er varkens, kippen en een onvoorstelbare hoeveelheid kinderen rond. De varkens liepen in hun blote kont, de kippen pronkten met hun veren en de kinderen waren gehuld in lorren die per vierkante decimeter meer gaten om het lijf hadden dan textiel. Het was een vrolijke boel.

Verder was er nog een hele grote kerk, een bakstenen doos met een golfplaten dak. Een eind verderop stond een soort toren. Het was onduidelijk of die er nu wel of niet bij hoorde. Bij die kerk. De kerk zat helemaal vol met dorpelingen. Driehonderd of meer. Wij naar binnen. Er werd gezongen, met de schelle en heldere stemmen die je alleen in Afrika hoort. Daarbij werd uitbundig met de achterstevens gezwaaid en in de handen geklapt, want een Afrikaan kan niet stil blijven staan of zitten als er muziek wordt gemaakt.

Na al deze uitbundigheid besteeg meneer Kisi het spreekgestoelte en hield, met een brok in zijn keel een rede in het Fipa. De jongetjes moesten op het podium komen, er werd geklapt en gejuicht. Ze keken een beetje verbluft naar de menigte. Vervolgens riep de priester op tot liefde en gemeenschapszin. Mozes in zijn rieten mandje werd er bij gehaald en toen was het afgelopen. Het was heel ontroerend.

Daarna reden we door het dorp naar het huis van de grootvader van Steveni, tussen de plotjes net geoogste maïs door, al toeterend voor onverstoorbare varkens en achterna gerend en bejoeld door een grote schare haveloze kinderen. Eenmaal aangekomen werden we op klapstoeltjes voor een hut geparkeerd en aangegaapt door 100 kinderen en 20 volwassenen. Er werd gespeecht, we kregen cola en enig pluimvee kado en Steveni bleek een zusje te hebben.

Nu was het merkwaardige van het verhaal dat deze Steveni dus ooit in dat dorp was aangetroffen, gehuld in een zak, verwaarloosd en ondervoed. De beide ouders waren overleden, ongetwijfeld aan AIDS. Hij moet tussen 1.5 en 2 jaar oud geweest zijn. De vinders hadden Steveni naar het weeshuis van Sumbawanga gebracht, denkende dat het kind stervende was en niemand had zich verder met hem bemoeid, tot Mariama hem in huis had genomen. Hij was echter al die tijd blijven beweren dat hij een broer had, die Jamesi heette en een zus, Agnesi. Maar in het weeshuis was men al snel vergeten waar hij vandaan kwam en hij wist het - klein als hij was - zelf ook niet. Tot meneer Kisi hem terugvond in Mariama's Kinderhaus.

Hoe dan ook, er werd - opnieuw - heel mooi en veelstemmig gezongen en in de handen geklapt en met veel overgave gedanst en Steveni werd binnengehaald als de verloren zoon. Meneer Kisi toverde het ene familieled na het andere uit de hoge hoed en allemaal hadden ze een hele grote neus, net als Steveni, dus aan de verwantschap bestond geen enkele twijfel. Mariama werd uiteraard uitbundig omhelsd door Jan en Alleman en ik ook - al had ik er natuurlijk weinig mee van doen. Steveni liet het allemaal een beetje langs zijn nieuwe blazer afglijden en zijn maatje Maurice begon zich een beetje verloren te voelen. Steveni had immers inmiddels zomaar ineens tientallen familie-leden en Maurice was - relatief - nog steeds alleen op de wereld en dus enigszins minbedeeld. Hij besloot daarom om mij maar in de arm te nemen als surrogaat vader en kroop dus op schoot of hield mijn hand vast en ook dat was wel weer heel ontroerend.

Toen de cola op was gingen we op zoek naar het graf van de ouders. Als je zoiets doet moet je niet kinderachtig zijn, moet meneer Kisi gedacht hebben. We hobbelden en masse door het zanderige dorp heen, kringelend tussen de hutten, de plotjes met suikerriet en de tuintjes met aardappels door, struikelend over de zooi. Uiteindelijk kwamen we aan de rand van het dorp, waar op een overwoekerde vlakte allerlei kleine, simpele kruisjes stonden. We bleven uiteindelijk staan bij een willekeurig kruisje.

Dit, kondigde meneer Kisi aan, is het graf van Steveni's moeder.

Er groeide een doornig struikje op het graf. We sloegen devoot de ogen neer en meneer Kisi, die ooit voor priester had gestudeerd, ging ons voor in gebed. In de verte koesterden de hoge, kalende heuvels van de West-Tanzaniaanse hoogvlakte zich in de waterige ochtendzon. Het was behoorlijk fris, voor Afrika. We keken naar het doornenstruikje en probeerden ons de tragedie voor de geest te halen van de ouders van Steveni, die veel te jong waren weggeteerd door de voor hen onbegrijpelij-ke en wrede vloek van The Western Disease. Enkele dorpelingen gingen op zoek naar het graf van de vader. We gingen er maar eens bij zitten, tussen het opgeschoten gras en de doornenstruikjes. Het was een heldere dag. In de verte kronkelde de zandweg van Mbeya naar Sumbawanga zich door de majestueuze heuvels. Er was geen verkeer. Binnenkort zullen Nederlanders de weg asfalteren. De Amerikanen betalen de rekening. Misschien zal het dorp wakker worden en met een grote sprong in de 21ste eeuw belanden. Waarschijnlijker is dat er niets verandert. Alleen zullen de werkers aan de weg - die geld zullen hebben en zich alleen zullen voelen - voor nog veel meer houten kruisjes zorgen op het door doornen overwoekerde begraafplaatsje.

De zoekende dorpelingen melden uiteindelijk dat ze het graf niet konden vinden. Het kan elk van deze kruisjes zijn, zeggen ze. We weten het gewoon niet.

We lopen maar weer terug. Meneer Kisi blijft bij een bouwvallige hut staan en zegt plechtstatig: in deze hut is de moeder van Steveni overleden. En, zegt hij, wijzend op een schuchtere vrouw met een kind op de arm, dit is de vrouw die haar verzorgde.

Ze was een vrouw die altijd glimlachte, zegt de vrouw die Steveni's moeder verzorgde. Ze heeft nooit geklaagd, hoeveel ze ook heeft geleden. Ze was een dappere vrouw.

Het gaat allemaal een beetje langs Steveni heen. Verlegen lachend poseert hij in de deuropening van het wrakkige huisje voor een foto. Voor later. Voor als hij nog eens wil nadenken over zijn roots.

We gaan naar de volgende hut. We krijgen nog meer cola en pluimvee kado. Een kip schijt mijn broek onder. We hebben inmiddels een hok vol van die beesten. Ze liggen wat beteutert en ongemakkelijk op onze schoten, de poten bij elkaar gebonden, voor het geval ze er vandoor willen gaan. Vrouwen halen uit de knoop in hun batik omslagdoek muntjes voor Steven, die ze verlegen doorgeeft aan zijn stiefmoeder. Het dansen, zingen, klappen en omhelzen gaat onvermoeid verder.

Dan, uiteindelijk verschijnt Jamesi, de langverwachte grote broer. En er gebeurt een wonder. Ze hebben elkaar niet gezien sinds Steveni een jaar oud was, maar ze zijn op slag verliefd. Steveni, het schuchtere en afstandelijke jongetje, kruipt dicht tegen zijn veel oudere broer aan, hij kijkt hem aan met een blik vol adoratie, streelt voorzichtig zijn arm, zijn haar. De broer omarmt hem liefdevol en ze voeren minutenlang een bijna gefluisterde conversatie, midden tussen de herriemakende, zingende en opdringerige menigte, die voor hen niet lijkt te bestaan. Vanaf dat moment is Steveni een heel gelukkige jongen.

Er volgt een emotioneel afscheid, gelardeerd met beloften terug te keren, etc. In de kerk wordt nog wat gezocht naar het doopbewijs van Steveni, want hij doet volgende week H. Communie, maar hij blijkt niet gedoopt te zijn. Hij krijgt de verzekering dat de H. Moeder-kerk daar wel een mouw aan zal passen en dan rijden we met z'n allen de heuvel op, naar het seminarie van de paters.

De paters hebben het op de een of andere manier veel ruimer dan de dorpelingen. Ze struinen zwierig rond in zwarte soutanes, gedienstig personeel brengt overdadig voedsel en wij komen in gecapitonneerde leunstoelen bij van de emotie. Ik bespreek met een van de paters hoe het toch komt dat er nog steeds geen behoorlijk drinkwater is in het dorp.

Ach, elke vier jaar komen de politici bronnen beloven, maar ze komen er nooit. Toch blijven de mensen wachten.

Maar ze kunnen toch zelf wel iets doen? Twee handpompen is genoeg. Nu betalen ze zich blauw aan ontwormingsmiddelen en anti-biotica.

Zelf doen?

Ja, graven en dan hudje bij mudje leggen voor een pomp.

Nee, zo werkt het niet.

Waarom niet?

De pomp gaat kapot en niemand die hem maakt. Er zijn waterleidingen van hieruit naar beneden. Beneden waren een poosje kranen. In een soort waterhuisjes. Maar die kranen waren na twee weken verdwenen. Al ons water liep weg. Toen hebben we de kraan dichtgedraaid. Vervolgens zijn de huisjes gesloopt. Er is geen sense of ownership.

De priester praat over zijn congregatie alsof het een stel primitieve wilden betreft. Ik vraag me af waar het geld vandaan komt voor zijn bizarre paleis op de heuvel. Uit de collectezak van de kerk "beneden"?

We rijden terug naar Sumbawanga. Agnesi gaat mee logeren bij Mariama. Ze is 16 en heeft nog nooit in een auto gezeten. Gekker nog, ze is nooit het dorp uit geweest. Ach, zegt meneer Kisi, ik denk dat het grootste deel van de dorpelingen nog nooit in Sumbawanga is geweest. En al zeker niet verder.

Hoewel er 100.000 mensen wonen, is Sumbawange ongeveer even metropolitisch als Odijk of Bennekom. Sorry, Bennekom, ik bedoel Appelscha. Zoveel verschil met het middeleeuwse dorp van Agnesi is er dus ook niet.

Dan valt iedereen in slaap, van pure commotie. Tot meneer Kisi aan toe. Ik stuur de Prado om de gaten in de weg heen en we bereiken, wonder boven wonder, veilig onze thuishaven. Steveni heeft een familie en een grote broer (en zus). En wij zijn ontroerd en vertederd. Waar vindt je zoiets nog.

SAFE SAFE

2010-09-12T03:52:00.001-07:00

Uiteindelijk heb ik dan maar besloten om de toestemming van al die commissies maar niet af te wachten en maar gewoon aan de slag te gaan. Wie kan mij wat maken? Ik ben geregistreerd arts in Tanzania.

Maar er zijn nog wel wat hordes te nemen. Ten eerste moet ik de medische apparatuur, die inmid-dels is ingevlogen uit Holland en China, inklaren op het vliegveld. Belastingvrij. Na enig gedoe vindt ik een agent, die deze klus voor mij gaat (in)klaren.

Het cargo station van Julius Nyerere Airport is maar klein. Een grote hangar waarin stellingen met kratten en pakketten, wat kantoortjes voor de douane en een krakkemikkige kantine. Er scharrelt een zeer grote hoeveelheid mannen rond, allemaal met een pass aan een lint om hun nek. Zij hebben er kennelijk iets te zoeken, al is niet onmiddellijk evident wat precies. Zo zal het overal wel gaan.

De meeste mannen lopen driftig rond met stapels papieren in hun hand. Een van die mannen is Rogers, mijn agent. Zijn kantoor bestaat uit een gammel tafeltje op het terras van de kantine.

Hmm, zegt hij. Als je dit spul belastingvrij wilt invoeren, dan gaat dat een hoop rompslomp geven.

Hij legt mij de procedure uit. Het komt er op neer dat er een groot aantal ambtenaren - in een dito aantal ver uit elkaar liggende kantoren - een stempel moeten zetten op mijn certificates of donation. Verder moet ik geregistreerd staan als belasting-betaler.

Maar mijn papieren zijn al geratificeerd door de Tanzaniaanse consul in Nederland, zeg ik, en wijs op de prachtige stempels met het landswapen en de indrukwekkende handtekeningen. En de invoer is belastingvrij.

Ah…ja, zegt mijn agent. Maar dat is Nederland. Dit is Tanzania.

Ik begrijp dat het niet anders is. De mensheid kan niet worden gered zonder zweet en tranen. Ik ga bedremmeld op pad.

Een week lang ben ik bezig met een Dar-es-Salaam wijd charme offensief ten toon te spreiden ten burele van diverse ambtenaren. In ruil daarvoor is Iedereen uiterst hulpvaardig. Uren sta ik in files, dagen wacht ik voor gesloten loketten. Uiteindelijk lukt het me alle stempels, goedkeuringen en nummers te verzamelen. Uitgeput zoek ik Rogers op in de kantine op het vliegveld.

Well done, zegt Rogers. Laat het verder maar aan mij over. Het kan een paar dagen duren.

Vergeet het maar. Dagelijks belt Rogers mij op om de stand van zaken uit te leggen. Er zijn veel - niet nader genoemde - beren op de weg.. Ik wacht af en studeer Kiswahili. Ik drink een biertje aan het strand. Ik probeer een filosofische gedachte te bedenken. Ik overweeg om buschauffeur te worden op de lijn Utrecht-Driebergen. Of suppoost in het stadsmuseum van Meppel.

Maar, dan, op een dag meldt Rogers plotseling dat de douane de spullen gaat controleren. Daar moet ik bij aanwezig zijn, zegt hij. Om uitleg te geven. Halleluja. Een doorbraak. Ik haast mij naar het vliegveld. Ik wacht twee dagen lang in de openluchtkantine van het cargo-station. De eigenaar, die medelijden met mij heeft, schotelt mij de ene verrukkelijke stoofschotel na de andere voor. Ik geef hem fooi, die ik dan weer terug krijg in de vorm van gratis cola. Tussen de klanten door leert hij mij Swahili. Ik krijg zelfs een eigen tafeltje toegewezen. Dit is je kantoor, zegt de eigenaar trots. Ik leer eindeloos rijtjes woorden Kiswahili uit mijn hoofd, om ze onmiddellijk weer te vergeten. Ik wacht.

Honderd meter verder, achter een roestig hek van kippegaas, landen en vertrekken de Boeings van KLM en Emirates met bulderend geweld. Het waait. Soms ook niet. Zo nu en dan regent het. Dan weer drijven witte wolken gracieus voorbij door de Afrikaanse lucht. Ik wacht. Soms komt Rogers kijken. Geduld, zegt hij, geduld. Ik wacht.

Dan, uiteindelijk, op een middag, wordt de grote krat opengebroken. Een douanier plukt er een monitor uit. Wat is dat voor een ding? Ik leg het hem uit. Hij wijst op een doos. Een sterilisatie-machine. Hmm, zegt hij. Maak maar weer dicht. De kist wordt weer dichtgespijkerd.

Klaar? vraag ik aan Rogers.

Nee, er moet nog een mevrouw van het ministerie komen kijken.

Ik wacht de rest van de middag, maar geen mevrouw.

De volgende ochtend is ze er wel. Ze trekt wat aan de dozen verbandmateriaal, die we er in hebben gestopt als opvulmateriaal. Er vallen een paar ouden-van-dagen-incontinentieluiers uit de kist. Wat is dit? Stuffing, zeg ik. Tegen het stoten. Ze kijkt misprijzend naar de monitors.

Hmm, zegt ze. Maak maar weer dicht.

Klaar?

Nee. Er blijken nieuwe problemen te zijn gerezen. Er zijn twee zendingen. Op de ene airway bill staat "Att. of Dr. R. P., Sumbawanga Hospital", op de andere "Sumbawanga Hospital, att. of dr. R. P."

Wat is het probleem?

Nou legt Rogers uit, de ene zending kan op jouw naam worden ingevoerd, de andere op de naam van het ziekenhuis. Hij neemt mij mee naar de betreffende ambtenaar. Het is de tax-man.

Luister, zeg ik tegen de tax-man. Dat maakt toch niet uit, wie er bovenaan staat?

Jawel, zegt de tax-man. Het gaat erom wie de hoofd-ontvanger is. In het ene geval kan het op jouw tax-number , in het andere geval moet het op dat van het ziekenhuis. Want op een van de airway bills staat het ziekenhuis als eerste vermeld. Wat is het tax-number van het ziekenhuis?

Geen idee, zeg ik. Maar het is allemaal belastingvrij. Wat heeft het tax-number er mee te maken?

Dat is ook nodig als er geen tax wordt betaald.

Maar mijn naam staat toch op allebei de zendingen?

Ja, maar in de verkeerde volgorde.

Dat komt door de Chinezen, probeer ik. Die lezen alles van onder naar boven, snap je? Het is een vergissing.

Nee, nee, vertel mij niets over de Chinezen, de helft van wat hier aankomt komt uit China. Ik moet een tax-number van het ziekenhuis hebben.

Kun je dat niet nakijken?

Daar zijn wij niet voor.

Ik bel het ziekenhuis. Zij SMS'en mij een tax-number.

Hier is het tax-number. Hij tikt het in op zijn computer.

Het klopt niet.

En dat kon u niet nakijken.

Wij zijn er om het te controleren. Niet om er achteraan te gaan.

Ik bel het ziekenhuis.

Nee, dat klopt dat het niet klopt. Het ziekenhuis heeft geen tax-nummer. Wij hebben het tax-nummer van het districtsbestuur opgegeven.

Weer een dag verloren. Rogers ploetert verder. Het is nu bijna klaar, meldt hij. Ik wacht af.

Twee keer leen ik een pick up truck om de spullen - uiteindelijk - op te halen, twee keer gooit de een of andere ambtenaar toch weer roet in het eten. Aan het einde van de tweede dag mag ik het spul uiteindelijk meenemen. Er is kennelijk iets geritseld. Ik laad ik een krat in. Als hij op de pick-up ligt, rolt langzaam het luik van de hangar naar beneden. De andere krat staat, per ongeluk, nog binnen. Ik mag de volgende dag terugkomen voor de rest.

Rogers is een broer van de man van de neef van een nicht van een van mijn gastvrouwen, en dus is hij te vertrouwen. Zijn rekening liegt er desondanks bepaald niet om. Maar wie ben ik om erover te zeuren?

Niet dat daarmee mijn problemen over zijn. Ik heb inmiddels een auto gekocht. Een neef van van een nicht van een tante van een oom had een Toyota Landcruiser te koop. Alle reddertjes in Afrika rijden in zo'n ding. Ik moet er dus ook een. Ze zijn niet goedkoop.

Ik maak een fors bedrag over via het internet. We wachten. De dagen verstrijken. We wachten langer. De verkoper wordt ongeduldig. Dagelijks trek ik overal ATM-machines leeg om miljoenen shillings aan voorschotten te betalen. Na een week is het geld er nog niet. Ik kan niet op weg zonder de autopapieren.

Ik bel de ABN. Die zegt dat ze niet kunnen nagaan waar het geld is. Ze sturen het naar Afrika en dan zoekt de opdrachtgever - ik dus - het verder maar uit. Zo werkt het. Ik wordt boos.

Hoe kan ik er zeker van zijn dat Mobutu en zijn kronies niet bezig zijn er een feestje van te bouwen?

Mobutu is al lang geen president van de Kongo meer.

Maar waar is het geld dan?

Geen idee. Als u het over een paar weken nog niet heeft, dan kunt u een klacht indienen.

Uiteindelijk blijkt het geld, geheel uit eigen beweging zijn tenten te hebben opgeslagen bij een andere, willekeurige bank in Dar es Salaam.

Ik ga naar het hoofdkantoor van die bank. Ik haal - toch wel enigszins op hoge poten - verhaal. Wat doen zij met mijn geld, potjandorie. Fout. Men gooit de kont tegen de krib.

Maar suffie, zo werkt het toch niet in Afrika, zeggen mijn gastvrouwen. Zij leggen mij de juiste procedure uit. Ik ga opnieuw op pad.

Ik stel mij ditmaal uitgebreid voor, informeer naar het welzijn van de lokettist zelf, naar dat van zijn familie, incl. de debiele neef en de suikerzieke grootmoeder en hang een verhaal op over hoe de Stichting Tandoe het gemiddelde welzijn van alle Tanzanianen beduidend gaat opkrikken. Vervolgens laat ik, terloops, de naam vallen van mijn gastvrouwen.

Dat werkt veel en veel beter. Ik wordt meegetroond naar de burelen van een belangrijke manager en binnen een paar minuten heeft men mijn geld niet alleen gevonden, maar ook op weg gestuurd naar de juiste bank. Daarna gaan er - toch nog - 4 dagen overheen.

Inmiddels blijkt de auto minstens een jaar ouder dan aangegeven. Er volgen opnieuw uitgebreide onderhandelingen en er wordt een korting afgesproken. Dan wordt de auto uiteindelijk betaald. Ik laad al de medische apparatuur en mijn bagage in de auto en kondig plechtig aan mijn gastvrouwen aan dat ik er vandoor ga.

Alleen?

Ja, waarom niet?

Alleen? Helemaal naar Sumbawanga?

Ja, hoezo dan?

Een mzungu, alleen in een Prado. Dat gaat niet lukken.

Waarom niet?

Nou ja, als het nou een Landrover was geweest, maar een Prado. Dat ga je niet redden. Iemand ziet je langskomen, hij belt een vriendje, ze organiseren een roadblock en weg Prado.

Op de weg van Dar naar Mbeya? Kom nou, dat is een drukke weg.

Ze hebben maar 5 minuten nodig. Luister, er komt niets van in.

Er volgt uitgebreid familieberaad, in het Kiswahili. Ik heb duidelijk geen enkele zeggenschap in deze kwestie. Er moet begeleiding komen.

Hoe moet dat in vredesnaam, roep ik. Die man moet twee dagen meerijden en hoe moet hij dan terug?

Met de bus.

Maar die bussen zijn levensgevaarlijk. Dat wil ik niet op mijn geweten hebben.

Niet zo gevaarlijk als een eenzame mzungu in een Prado.

De taxichauffeur van de familie wordt opgeroepen. Hij komt, maar zijn rijbewijs is verlopen.

Geen nood, roep ik. Het gaat heus wel lukken.

Maar plan B is al in stelling gebracht. Er meldt zich een andere chauffeur. Het is inmiddels 11 uur 's avonds. Maar ik heb nog een troef.

Er kan niemand meer bij, stamel ik. Mijn bagage moet op de bijrijdersstoel. Hij kan er niet meer in.

Er komt niets van in. De bagage kan op het dak. De chauffeur weet precies hoe het moet.

Er wordt onderhandeld over de prijs. Kennelijk heeft de familie iets tegoed van de chauffeur, want de man wordt in tweeën gezaagd op de onderhandelingstafel. Ik moet erbij komen om hem te redden.

Er wordt een bedrag afgesproken dat overeenkomt met de prijs van een taxi naar Schiphol. Plus onkosten: drie nachten hotel en de bustickets terug.

Ik had er mij heel erg op verheugd alleen te reizen. Maar een weigering zou mijn goede naam in dit land voor altijd teniet doen. Zelfs de VN zou er schande van spreken.

De goede man meldt zich de volgende dag. Hoe lang denkt hij er over te doen. Dar-Mbeya, de eerste etappe is 900 km. Hij denkt ongeveer 8 uur. Ik krijg bange voorgevoelens. Maar ik zit totaal klem. Er wordt gezoend en er worden handen geschud en we gaan op pad. De chauffeur rijdt. Het is een prachtige dag.

Ik was buschauffeur, verklaart de man trots. O ja, zeg ik aarzelend. Ik weet niet of ik dit een aanbeveling vind. De vorige buschauffeur die ik kende in Tanzania, maakte op een haar na een eind aan mijn leven. Helaas spreek ik onvoldoende Kiswahili om het hem uit te leggen.

Het eerste stuk van de reis voert door het licht heuvelachtige Dar. Dar is heel groot. De prima tweebaansweg wordt omzoomd door veel groene bomen en door de tientallen kilometers lange aaneenschakeling van zanderige, krakkemikkige winkeltjes, barretjes, meubelmakerijtjes, hekkenlassers, fietsenmakers, etc. etc. In veel andere landen, Pakistan, India, Egypte, Indonesie, wordt je droevig van dit soort kwakkelende middenstand. In die landen zitten de handelaren bedroefd en tekortgedaan in hun betonnen blokkendoosjes, als prinsjes die per ongeluk zijn gereïncarneerd tussen de Tokkies. Mokkend geven ze de schuld aan het noodlot, aan Amerika, aan het kapitalisme, aan het weer of aan alles tegelijk. Zoniet in Afrika. Kijk ons eens, zeggen de Afrikanen, wat wij van de gevonden voorwerpen in elkaar hebben geknutseld. OK, het kan misschien wat gelikter of sjieker, maar schiet je daar nou echt iets mee op? Zo is het toch prima. Meer heb je niet nodig. Misschien ligt het aan de kleuren: aan de uithangborden, of de Afrikaanse katoentjes van de vrouwen, of gewoon, aan de stralende glimlachen die je worden toegeworpen als je "Mambo" roept uit het raam. Zo op je gemak worden rondgereden tussen al deze rommel door, op een zonnige dag in Afrika, daar wordt je gewoon gelukkig van.

Jammer is dat er tussen al die middenstanders plotseling een agent met een laser staat. Ook een vorm van middenstandersschap, in Tanzania. Een politievrouw spreekt ons vermanend toe. 64 km per uur, zegt zij, wijzend naar het onweerlegbaar digitaal bewijs. Er steken hier kinderen over! En inderdaad steken er drie kleine meisjes over, in schooluniform. Er is nergens een school te bekennen en ik krijg de indruk dat deze meisjes worden betaald om zo nu en dan hollend over te steken en zo de impact van de preek kracht bij te zetten.

Politievrouwen zijn hier overigens het bekijken waard. Zoals in veel Engelse ex-kolonien hebben de dames hun koloniale uniform behouden. Zwarte platte schoenen, zwarte kniekousen, een blauwe halflange rok, met riem, een witte blouse met epauletten en een Britse politiepet. Het geheel wordt gecompleteerd door een soort stokje met twee koperen doppen op de uiteinden. Het stokje heeft geen enkel nut, maar wordt met verve onder de arm geklemd, waar het de hele dag bezig is met het uitstralen van gezag. Het Afrikaanse aspect aan het geheel wordt gevormd door de obligatoire kolossale achtersteven. Omdat deze de rok aan de achterzijde wat omhoog houdt, loopt deze altijd schuin naar voren af. Een ding is duidelijk: een Afrikaanse politievrouw laat niet met zich spotten. Wij tonen oprecht berouw en betalen 20.000 shilling.

Na een paar honderd kilometer verkeersdrempels rijden wij door 100 km. natuurgebied. Daar zijn nog meer drempels, ditmaal niet voor schoolkinderen, maar voor het overstekend wild. Wij zien een olifant, vijf zebra's die gezellig een familie gnoes op de thee hebben en veel apen met blauwe konten en rode pikken. Een ervan zit zich midden op de weg af te sjorren. Toeteren helpt niet.

Mijn chauffeur heeft het een beetje op zijn zenuwen gekregen van die kordate politievrouw en houdt zich strikt aan de forse snelheidslimites. Dat is lovenswaardig, maar zo schiet het allemaal niet echt op. Dan trekken we de bergen in. Het grootste deel van Tanzania bestaat uit hoogland met forse, groene heuvels, doorsneden door de gorges van kleine rivieren. Mooi en indrukwekkend. Maar als we voor de zoveelste keer een half uur bij een wegversperring hebben gestaan, realiseert mijn chauffeur zich om een uur of vier plotseling dat het wel eens nachtwerk zou kunnen worden en dit maakt, helaas, de Michael Schumacher in hem wakker. Drempels, borden en beperkingen bestaan ineens niet meer, het gas gaat op de plank en hij realiseert met enige regelmaat 150 km per uur. Nu is de tweebaans-weg op zich niet slecht, want de potholes worden kennelijk zo nu en dan opgevuld, maar ze ontstaan helaas sneller dan ze gevuld kunnen worden. Nu vlieg je er met 150 praktisch overheen, dus dat geeft niet zo erg. Vervelender zijn de fietsers, die het moeten doen met een strookje van 50 asfalt-garnering aan de zijkanten van de weg. Dat strookje hebben ze zelf op de auto's veroverd, vinden ze. Er is overigens geen sprake van een duidelijke afscheiding. Dat zou allemaal nog wel redelijk goed kunnen gaan, maar een Tanzaniaanse baiskeli fungeert hier tevens als vrachtwagen. Giga zakken houtskool, manden vol met kippen, bossen brandhout, veertien lege cola-kratten (veertien, met de lege flesjes erin!) worden allemaal achterop gebonden en slingeren vrolijk over het 50 cm brede strookje, uitwijkend (de weg op!) voor schoolkinderen, verliefde stellen, weggelopen koeien, etc. Als het licht uit gaat - elke avond gaat om 18.30 uur het licht uit in Afrika - brengt mijn chauffeur de gemiddelde snelheid weliswaar terug naar 120 km maar ik sta nog steeds doodsangsten uit. Maar zelf rijden in het donker doe beslist ik niet. Mijn chauffeur haalt Mbeya zonder kleerscheuren.

De volgende dag heeft mijn chauffeur er echt zin in, meldt hij. Dat belooft weinig goeds.

Misschien is de weg naar Sumbawanga wel net geschraapt, zeiden mijn gastvrouwen bij mijn afscheid. De eerste minister heeft het gebied bezocht, dan schrapen ze de weg nogal eens voor hem.

Dat zou dan betekenen dat ze 500 kilometer weg voor hem hebben geschraapt. Zoveel houden ze niet van de eerste minister in Rukwa regio. De zandweg is dus een complete ramp, zeker aan het einde van het regenseizoen.

Mijn chauffeur denkt daar heel anders over. Zodra we het asfalt achter ons hebben gelaten, barst hij los in een ode aan de onvervalste Afrikaanse dirt road. Hij beveelt uitbundig zijn talenten als chauf-feur aan, vervolgens prijst hij de Prado de hemel in en verklaart hij dat er geen enkel probleem Is. Hakuna matata, roept hij triomfantelijk, hakuna matata! Hij gaat mij safe safe naar Sumbawanga brengen. Dat hij de kwaliteiten van mijn Prado prijst waardeer ik, want het is inderdaad de beste terreinwagen die er op vier wielen rondrijdt. Anderzijds ben ik echter heel bang dat hij mij op deze zandweg vol keien, gaten, kuilen en geulen gaat demonstreren hoe je - als top chauffeur - het maxi-mum kunt halen uit dit onvolprezen materiaal. En die angst is niet onterecht. Het gas gaat op de plank, de snelheidsmeter schiet omhoog, de auto springt als een rodeostier op en neer en heen en weer en mijn chauffeur glimt van trots en genoegen.

Ik zie groen en geel van ellende, maar daar heeft hij geen oog voor. Hij is beslist van plan een gemid-delde van 100 km/uur te realiseren op dit bizarre stuk woestenij, waarop de benaming weg eigenlijk niet eens van toepassing is.

Pole, pole, (kalm aan) roep ik telkens benauwd, als hij weer een pothole inschiet en het slingerende gevaarte de wildste bokkesprongen maakt. Hij rijdt dan een minuut iets minder hard, maar daarna gaat de beuk er weer in. Safe safe, roept hij, dereva nzuri (goede chauffeur) met in zijn ene hand het stuur en in de andere zijn telefoon. Mama belt, verklaart hij verontschuldigend, terwijl hij aan het stuur rukt om het met 100 km per uur voort suizende, 3.000 kg zware projectiel op de weg te houden.

Elke keer remt hij even af om mij te plezieren, maar dan wordt de snelheidsduivel weer vaardig over hem en verandert de reis weer in zijn privé versie van Parijs-Dakar. Hij heeft de grootste lol.

Ik wil ook een stukje rijden, jammer ik in doodangst.

Hapana, hapana, huwezi, lacht mijn chauffeur. Nee, nee, dat kan ik niet. Ik beloof de madam- zo noemt hij mijn gastvrouw - ik breng jou Sumbawanga safe safe.

Een bijkomend probleem is dat er links en rechts van de zandweg fietsers op zwaarbeladen baiskeli balanceren en er overal drommen kleine, geüniformeerde schoolkinderen lopen. Een schuiver en hij heeft er een paar te pakken. Dat is niet alleen lullig voor die kinderen, maar ook voor ons, want normaal gesproken eindigt zoiets in een lynchpartij.

Nu moet ik hem toegeven dat hij wel kan rijden. Beter dan ik. Maar hij zal mij ook moeten toegeven dat er in Tanzania veel meer verkeersdoden vallen dan in Nederland, terwijl Tanzania 15 maal min-der auto's heeft. Jammer genoeg faalt ook hier mijn taalkennis.

Een paar droevige weetjes over Afrikaans verkeer. In de Centraal Afrikaanse Repubiek valt jaarlijks op elke 25 geregistreerde auto's een dode. In Ethiopie op elke 50 auto's een, In Tanzania op elke 100 auto's een. Ter vergelijking: in Nederland op elke 4.000 een. Het risico om met een auto jezelf of iemand anders om zeep te helpen is dus 40x hoger in Tanzania dan in Nederland. Eveneens ter vergelijking: Tanzania heeft 400.000 auto's, Nederland 7 miljoen. Tanzania is ook nog eens 30 maal groter dan Nederland. Je zou verwachten dat het moeilijker is om tegen elkaar op te knallen. Niet dus.

Van elke 100 doden zijn er 10 chauffeur, 40 passagier en 40 voetganger. Tanzania staat er heel slecht op, zelfs in Afrika. Het neemt plaats 3 of 4 in van de 37 landen. Er zijn de laatste jaren op de asfalt-wegen heel veel hoge drempels aangelegd in de dorpen. Er wordt op snelheid gecontroleerd. Maar de cijfers verbeteren nauwelijks. De bussen en de mini-bussen, statistisch de grootste moordenaars, verkeren nog steeds in dezelfde abominabele staat: controles op veiligheid (banden!), snelheid, aantallen passagiers zijn theorie wel aanwezig, maar worden met smeergeld (of bordeelbezoek) afgekocht. Dit laatste werd mij persoonlijk verteld door een manager van een buscompany. De grote lijnbussen veroorzaken alleen al 300-400 doden per jaar. De minimusjes een veelvoud daarvan. Deze cijfers zijn van 1996. Recente statistieken zijn op het internet niet te krijgen. Een aantal internet-gebruikers vraagt zich af waarom niet. Ik ook.

Het grootste probleem is echter het volgende. In Afrika kan alles morgen, eventueel overmorgen of eventueel zelfs helemaal niet. Zodra er echter vier wielen en een gaspedaal aan te pas komen, telt plotseling elke seconde. De echte macho treuzelt met alles, behalve met neuken en autorijden.

De buschauffeur heeft gemiddeld 100 toeschouwers: hij moet en zal al die mensen laten zien dat hij geen watje is. Al wordt het zijn dood en die van zijn passagiers.

Mijn chauffeur wil mij ook laten zien dat hij geen watje is. Hij wil mij laten zien dat hij heel hard kan rijden en toch safe safe is. Als ik hem uiteindelijk tien keer tot kalmte heb gemaand, wordt ik pissig als hij weer een keer de 100 haalt en zeg ik hem dat hij langzaam moet rijden anders rijd ik zelf. Dan wordt hij ook pissig en gaat uiterst demonstratief 30 km per uur rijden.

Vervolgens zeg ik hem 60 op de slechte stukken te rijden en 80 maximaal en daar houdt hij zich aan. We bereiken uiteindelijk Sumbawanga zonder kleerscheuren en in redelijke harmonie. Ik had zelf moeten rijden. Het risico van overvallers en hijackers weegt op geen enkele tegen de inherente waanzin van de gemotoriseerde Afrikaan. Maar ik leef nog en ik heb mijn bestemming bereikt. Halleluja.

ZUSSEN

2010-09-12T03:51:00.000-07:00

Het is vrijdagmiddag. Ik maak de balans op van een week in Dar es Salaam, de stad van de vrede. Als het zo verder moet, bedenk ik, heb ik liever oorlog. Mijn pogingen de ambtenarij te vermurwen hebben weinig opgeleverd. Mr. K. wil mij nog steeds niet registreren. De CMO is te druk om mij te zien. Kakken in hurkzit is geen lolletje met een pas geopereerde knie en mijn darmen dreigen met gewapende opstand. En bovenal, I am not connected.

You want to get anywhere in Africa, you have to be connected. Dat zeggen de kenners.

Ik ben niet zo iemand van connected. Mijn favoriete plek in Dar-es-Salaam is de achtste verdieping van het Kilimanjaro Kempinski Hotel. Je kijkt uit over de haven, er is airconditioning en een ober in livrei brengt je niet alleen koud bier, maar ook schalen vol met gratis knabbels. Het is als een soort hyper-de-luxe spaceship dat van Mars is neergedaald midden tussen de hitte en de rommel van Afrika. Bij het betreden van de immense marmeren hal moet je regelmatig een metaaldetector door, omdat er weer de een of andere Afrikaanse dictator in het hotel logeert. "Head of State", heet zo iemand hier. Je mag de lift niet in want er komt een "Head of State" naar beneden.

Ik kan er een boekje te lezen in dit space-ship en naar de hoertjes gluren. In de boekjes kan ik lezen hoe de logerende dictator zijn inboorlingen te grazen neemt en over mijn brilletje heen kan ik verkneukeld toekijken hoe Zuid-Afrikaanse zakenlieden betaalde troost (en AIDS) vinden in de slanke, glanzend fluwelen armen van Afrika's jeugd. Of ik hang rond op het wrakkige strand-terrasje bij de veerpont naar de overkant van de haven, mijn oudemannetjes melancholie koesterend en vergeefs proberend te versmelten met de lokale rifraf, alweer met mijn boekjes en mijn versuffende halve liter Serengeti, het bier dat verkoelt en alle plooien van het bestaan gladstrijkt.

Ik moet een plan maken. Een connection-plan. Het uur U heeft geslagen. Ik moet mensen leren kennen. Desnoods met geweld.

Daarmee bedoel ik dan: sociaal geweld, lees opdringerigheid. Hier ben ik. De ultieme mzungo. Wit, vriendelijk, behulpzaam, goedwillend, vrolijk. Ken mij. Maak een vriend van mij. Help mij. See me. Touch me. I am a blind man in Africa.

Wat deed mijn goede vriend Peter, de kunstschilder, in Maputo, jaren geleden? Hij nodigde iedereen uit voor een lezing over schilderkunst. En iedereen kwam, misschien wel tot zijn eigen verbazing. Hij was de held van de dag. Hij gaf ze allemaal een kwast en een tube verf en hij kon niet meer kapot. In heel Mozambique. Als hij er vandaag naar toe gaat kennen ze hem nog.

Ik moet er niet aan denken. Ik heb er stomweg het lef niet voor. Maar het moet. This is Africa. Get connected or get lost.

Project 1: ik bezoek het National Museum of Tanzania. Wat ik daar moet mag God weten, maar je moet ergens beginnen. Misschien kent iemand daar een kunstenaar.

Project 2: er is een soort art gallery in Dar. Ik bezoek deze art gallery. Misschien kent iemand daar een kunstenaar. Kan toch?

Project 3: geen idee.

Ik rommel nog eens door mijn emails. Een farmaceut wil mij muskietennetten en kapotjes verkopen, maar die kan je overal gratis krijgen. Ik bel hem, maar hij neemt niet op. De hulpvaardige verpleeg-kundige die zoveel contacten had, verliet gisteren het zinkende schip aan boord van KLM 638. Meelt ze.

Hier is er nog een: mijn kinderen zijn Nederlands en ik wil je overal mee helpen. Je kunt bij mij logeren. Ondertekend met een Aziatische of Arabische naam. Klinkt eng. Bellen? Get connected or get lost. Ik bel. De vrouw wil mij zaterdagmiddag wel ontmoeten. We spreken af bij Shoppers Plaza.

Aan deze ontmoeting gaat uiteindelijk veel commotie vooraf. Er blijken twee Shopper's Plaza's. Ik geef 10x duidelijk aan bij welke ik zit, maar zij gaat naar de andere, ergens ver weg. Ik drink water op een modderig terras, " Babba'z", met plastic stoelen langs de kant van de drukke verbindingsweg naar de rijke wijk. Het etablissement heeft een rijk en verrassend aanbod. Babba'z Hambuggers, 2.500 TSH, Children's Buggers 1500 TSH. Take home Buggers 500 TSH extra.

Uiteindelijk, na veel telefonades, komt ze. Ik schrik een beetje. Ze is broodmagere vrouw, gehuld in een wapperende Afrikaans katoenen jurk. Haar rood geverfde haar hangt als een gordijn voor haar gezicht, haar mond lijkt verwrongen lijkt door een litteken. Haar oogleden hangen lusteloos voor haar ogen. Ze lijkt dodelijk vermoeid.

Ze begroet mij enthousiast, in het Nederlands, inclusief drie zoenen, hetgeen hier in Tanzania buitengewoon ongebruikelijk is, althans en plein publique. Is ze een beetje aangeschoten? Of alleen vermoeid?

We strijken neer tussen de waterplassen op het terras van Babba'z. Zij neemt een biertje, ik water. Het is pas vier uur, ik kijk de kat uit de boom.

Zij niet. Zij begint onmiddellijk aan haar levensverhaal. In uitstekend NL. Ze heeft eerst in Nederland gewoond, in Utrecht. Waar kom jij vandaan? Ook Utrecht? Waar? Ik heb in Overvecht gewoond, Dommering-dreef.

Goh, wat toevallig. Ik ook. In Overvecht.

Waar?

Marowijnedreef.

Bij die…hoe heette het daar…eh…

Experimentele flats?

Ja, ja, die. We waren bijna…eh…hoe jij zeggen… buren!

Ik glimlach beleefd. Ik houd de boot af. Waar moet dit naar toe?

Daarna is ze naar Leiden gegaan. Haar man was docent Islamologie aan de universiteit. Het liep mis. Haar twee kinderen zijn Nederlands. Ze studeren nu in Engeland. Toen is ze met een Engelsman getrouwd. (Of misschien was het ook wel andersom). Ook dat liep mis. Nu is ze hier aandeelhoudster van een bedrijf in de telecom, en ze heeft nog een employment agency. Ik volg het verhaal met enige skepsis.

Daar heb ik alle tijd voor, want haar relaas wordt elke vijf minuten onderbroken door het verschijnen van neven en nichten, kennissen, vrienden en relaties. Hoewel ze nog nooit bij deze Shoppers Plaza is geweest ("Ik wist niet eens het bestond! Ik denk andere Shopper's Plaza, on Old Bagamoyo Road!") kent zij hier vrijwel iedereen. "This is not just someone, this is my blood!", kraait ze, terwijl ze alweer een snelle jongen met navenant telefoontje en pet omhelst. Het "blood" lijkt er maar matig van gediend. Zij raakt al snel aangeschoten.

Ik woon in een groot huis, met mijn zussen, zegt zij. Ik heb heel veel zussen.

Hoeveel?

Vijf. En een broer.

OK.

Blijf je vanavond bij ons eten? Een van mijn zussen is ambassadeur van Tanzania in Zuid-Afrika geworden. Ze geeft vanavond een afscheidsdiner. Ik bel haar of ze goed vind dat je komt. Ze haalt een stapel i-phones uit haar tas en gaat aan de slag. Geen gehoor.

Wat moet ik hier in godsnaam van denken.

Wij zijn een familie van lawyers, zegt ze. Mijn vader was een lawyer. Mijn zussen zijn bijna allemaal lawyers. Ik heb ook nog wel eens law gestudeerd. Hoe moet ik het zeggen. Zeg maar…human rights. Zo iets. Ja, dat is het. Human rights. Dat ze je niet zomaar op kunnen pakken en zo. En opsluiten, zomaar…dat dat niet kan, begrijp je? In Leiden. Niet afgemaakt hoor. Ken je de secretaris-generaal van de Verenigde Naties?

Ja…eh…Bang-Ky-Moon, die Koreaan.

Nee, die bedoel ik niet, de plaatsvervangend secretaris-generaal.

Nee, nee, eerlijk gezegd niet.

De plaatsvervangend secretaris generaal is een van mijn zussen.

Je meent het.

Ja, ja. Ik heb allemaal heel talentvolle zusters. Wij zijn een moslim-familie. Mijn vader wilde beslist dat wij allemaal zouden studeren. Ik ben eigenlijk de enige die het niet heeft afgemaakt.

Ze bestelt nog een fles. Bier komt in Tanzania in halve liters. Punt uit. Halve liters of niets. Het is prima bier, overigens. Ik houd mijn hart vast. Ik houd het op water. Ik heb geen idee wat ik van dit bizarre verhaal moet denken. Ze belt nog maar eens met de ambassadrice, annex zus, die niet opneemt. Nog meer "blood" meldt zich met telefoon en pet en wordt omhelsd. Waar ben ik aan begonnen.

Kom, zegt ze. Ik laat je mijn huis zien.

Een van de bloedverwanten heeft een auto en rijdt ons naar een compound in een van de vele lommerrijke buurten. We gaan een witte villa binnen. A. drapeert zich op en van de zwartleren banken. Ze is inmiddels behoorlijk aangeschoten.

Ik kan je geen alcohol aanbieden, zegt A. Wij zijn een moslim familie en in dit huis wordt geen alcohol geschonken.

Geen probleem, zeg ik.

Wat moeten al die diep gelovige moslim zusters denken van de aangeschoten A, denk ik. En van mij. Misschien denken ze wel dat ik haar dronken heb gevoerd. Dat ik - ongelovige - haar van het rechte pad af heb geleid.

Vinden je zusters het niet vervelend dat je drinkt?

Nee, nee, zolang ik het maar niet in huis doe. Wij zijn geen fanatiekelingen of zo, dat moet je vooral niet denken. Wij zijn heel tolerant. Moslims zijn sowieso heel tolerant. Nederlanders begrijpen dat niet. Mijn zussen bidden allemaal vijf maal per dag. Ik bid alleen als ik er zin in heb. Dat is tussen mij en Allah. Daar heeft niemand verder iets mee te maken.

Ik glimlach respectvol.

We staren wat naar het nationale nieuws van TBC, in het Swahili, zij wat lodderig, ik niet begrijpend.

Er wordt een oudere vrouw geïnterviewd. Het lijkt over vliegtuigen te gaan.

Kijk, kijk, zegt A., plotseling weer enigszins bij de tijd. Kijk, dat is mijn zuster.

De ambassadrice, vraag ik.

Nee, nee, een andere, ze is thuis, ze zal zo wel komen.

Er zit dus kennelijk nog een zuster in de politiek. Ik val van het ene stuk surrealisme in het andere.

Eh…wat zegt je eh…zuster.. op de TV.

O, ze is voorzitter van de veiligheidsraad voor het vliegverkeer. Het gaat over iets met het kopen van nee, eh…hoe heet dat, tendering, bijvoorbeeld als ze een eh…airport willen bouwen of zoiets. Ze heeft allerlei hoge baantjes.

Ik begrijp hieruit dat de zuster van A, of althans een van haar zusters, de Tanzaniaanse Pieter van Vollenhoven is. Ik mag dus tevens aannemen dat zij getrouwd is met de broer van de Koning van Tanzania.

Na en tijdje komt een rijzige vrouw de kamer binnen. Ik wordt voorgesteld en A. doet mijn verhaal voor mij.

Wat aardig van u om te komen helpen, zegt de vrouw.

Kennelijk ergert zij zich niet aan de dronkenschap van A., of is ze te beleefd om er iets van te zeggen. Ik ben blij dat ik alleen water heb gedronken.

We hebben veel te weinig artsen in dat deel van het land. Ik hoop dat u het naar uw zin heeft. Het is anders wel een uithoek.

Het zijn aardige mensen, zeg ik beleefd. Ze verwelkomden mij heel hartelijk. Het lijkt mij heel leuk om er te werken.

Dat is plezierig om te horen, zegt de vrouw.

Er is - voorlopig - geen sprake van een logeerpartij.

De zuster gaat op de bank zitten en kijkt naar het nieuws. Ik ook. A. slaapt half.

Zag je me net op het nieuws, vraagt de zuster terloops aan A. Mijn pruik zat niet al te geweldig.

Ja, ja, zegt A., al even terloops. Mij viel het niet zo op.

Discussie gesloten. Ambassadrices, Secretarissen-Generaal, Pieters van Vollenhoven op het nationale nieuws. Zomaar. Alsof het niks kost. Ik heb het gevoel dat ik in en toneelstuk van Alfred Jarry terecht ben gekomen. Salvador Dali, Meester van het Smeltende Horloge, redt mij.

A. vraagt naar de ambassadrice, maar die blijkt te slapen. Ik voel mij steeds meer opgelaten. Ik heb geen zin om in te breken in een familiediner, kennelijk het afscheid van de ambassadrice, die de volgende dag naar Pretoria zal vertrekken. Als het allemaal waar is. Als het niet waar is heb ik er al helemaal geen zin in.

Ik moet er maar eens vandoor, zeg ik bescheiden. Er is niets gezegd over het logeerverhaal, maar dat laat ik dan maar even in het midden. Het kan altijd nog. Laat eerst de maskers maar eens vallen in deze dubbele Tsjechowiaanse komedie. (Drie zusters x 2). Wie is nu werkelijk wie. Dan zien we wel verder.

Dat blijkt geen probleem. Er wordt een taxi gebeld en een half uur later ben ik terug in mijn kale, goedkope hotel in het centrum. Ik sukkel naar het Kempinski space-ship - het is om de hoek - en laat mij vollopen met Serengeti.

Would you like some company, vraagt een van de hoertjes die de de "Level-8 bar" bevolken.

Ik heb meer dan genoeg company gehad vandaag, wil ik zeggen, maar dat is onaardig.

No thanks, I'm fine, zeg ik vriendelijk en zij trekt zich discreet terug. Dit is per slot een top-klasse hotel. De hoeren hier zijn vijf sterren hoeren en die dringen zich niet op.

Ik slurp mijn bier en kijk over het water van de haven naar de lichtjes aan de overkant. Ik weet nog steeds niet wat ik er allemaal van moet denken.

Drie dagen later neem ik mijn intrek in een van de villa's van de zussen. Ik krijg een mooie kamer, met badkamer en al. We maken er een soort bed and breakfast arrangement van. Het klopt overigens allemaal: het gaat werkelijk om een verbazende familie. Ze zijn schattig voor me. Ze kennen iedereen en alles, voor elk probleem hebben ze een of ander aangetrouwd familielid, die wel iets kan ritselen. Niet dat het daarmee op rolletjes loopt, integendeel, Afrika is en blijft een stroperige cultuur, maar ik moet er niet aan denken hoe het gelopen zou zijn als ze er niet waren geweest.

PUS

2010-09-12T03:40:00.000-07:00

- Misschien kun je vandaag een keertje meelopen bij obstetrics & gynaecology, zegt J. vrolijk, als we het ochtendrapport achter de rug hebben. J. is de medisch directeur van het ziekenhuis. Hij is een van de aardigste en kundigste mensen die ik ken. Er zijn echter nog een groot aantal andere mensen die ook over het ziekenhuis gaan. Hoe dat precies werkt is mij onduidelijk. Maar J. gaat over mijn "inzet". Vandaag is het dus obs & gyny. Verloskunde en gynaecologie.

Met wie loop ik die ronde?

Eh…, dat weet ik zo gauw niet. Er wordt eigenlijk niet echt een ronde gedaan op obs & gyny. Maar er is daar altijd wel een arts aanwezig, er gebeurt zoveel.

Waarom moet ik dan een ronde doen?

Nou ja, het kan geen kwaad, als er eens een ronde wordt gelopen. Om een indruk te krijgen?

Het ziekenhuis beschikt over 350 bedden en er zijn gemiddeld 120 patiënten aanwezig. In het malariaseizoen loopt het wel aardig vol, maar het is nu winter en de muggen hebben het te koud. Net als de patiënten trouwens. 's Ochtends en 's avonds is het hier een graad of 12-15, 's nachts 8. Van verwarming hebben ze hier nog nooit gehoord. In veel ramen zit geen glas, dus dat zou ook weinig uithalen. Dekens zijn schaars, dus hullen de vrouwen zich in stapels bedrukte katoenen lappen, hetgeen het haveloze gebouwtje alsnog een levendige aanblik geeft.

Het ziekenhuis staat dus grotendeels leeg. Overal staan lege gebouwen en er worden er nog veel bijgebouwd. Er heerst een ware bouwmanie. Maar obs en gyny is vol. Bomvol.

De verloskundigen kijken een beetje raar op als ik een ronde wil doen, maar uiteindelijk krijg ik er toch een mee.

- Hier liggen de vrouwen die net zijn bevallen, zegt ze, met een ruim gebaar naar de zaal. Ze blijven niet zo lang. Sommigen gaan dezelfde dag naar huis. Deze hier natuurlijk niet, bijvoorbeeld, deze hebben een keizersnee gehad. Maar dit is de ochtend van dag drie, dus mogen ze van mij naar huis.

- Is dat niet een beetje snel, vraag ik. Ik bedoel, de ochtend van dag drie, dat is anderhalve dag na de operatie.

- Ze kunnen naar hun eigen Health Centre.

- O. OK. Mag ik de wond zien?

- De wond?

- Ja. De operatiewond.

- Eh….ja, waarom?

- Nieuwsgierigheid?

De verloskundige, overigens een gezellige en kordate tante, begint omstandig, met een vies gezicht en een pincetje de rij pleisters los te peuteren. De patient krimpt van de pijn bij elke prutsbeweging. Het draait uit op en langdurige martelpartij.

- Nee, nee, zeg ik. Zo doe je dat niet. Ik pak het hele pakket en scheur het in een beweging los.

De patient gilt een keer en dan is het klaar. Er wordt hartelijk gelachen.

De wond ziet er uit als een kerstrollade, dichtgenaaid door Jules de Korte. Het is nog te kort dag voor een infectie, maar het kan niet lang meer duren.

- Gaat dat niet infecteren?

- Ze krijgen drie dagen metronidazole mee naar huis.

- Is anderhalve dag na de operatie niet een beetje kort?

- Er is geen plek om ze hier te houden.

Dat lijkt inderdaad een probleem. De bedden zijn vol en een paar vrouwen liggen op de grond op een matras. Hier en daar liggen er twee op een smal bed. Voeten naast hoofden. Het zal wel. 's Lands wijs, 's lands eer. Ik stuur er - tegen heug en meug - een stel naar huis. Het schiet wel lekker op zo.

- Watoto wako wapi? vraag ik. Waar zijn de kinderen? Ik zie geen babies.

- Hier, hier, zegt een van de vrouwen en na enig graafwerk tussen de doeken verschijnt er een frommelig bruin-rose koppie met een dot kroeshaar. Hij ziet er heel lief uit en hij doet het wel redelijk. Mtoto mzuri, lief babietje, stuntel ik en dat vindt iedereen heel grappig.

- Wakuna wawili, zegt de vrouw. Twee kinderen. Er is er dus nog een, ergens op het bed. We graven verder en ergens in de diepte verschijnt er tussen de katoentjes een tweede koppie. Deze gaat helemaal niet zo lekker.

- Deze doet het niet zo goed, opper ik bezorgd.

- Nee?

Ik graaf het kind tussen de doeken uit. Nog geen twee kilo, geel, uitgedroogd, intrekkingen, neusvleugelen.

- Nee.

- Mama, anakunywa? Drinkt het kind?

Nee, mama heeft geen melk.

- Hoe oud?

- Vier dagen.

- Heeft er al die tijd niemand naar het kind gekeken?

- Nee. We hebben geen tijd om naar de kinderen te kijken. Meestal zeggen de moeders het wel als het niet goed gaat.

Op zich kan ik me dat wel voorstellen. Er zijn gemiddeld twee verloskundigen op de afdeling, soms drie. Er bevallen tussen de 10 en de 20 vrouwen per etmaal. Soms zijn er 5 sectio's per dag. Probeer dan ook nog maar eens iets aan neonatologie te doen.

We leggen de baby aan de borst, maar er is geen melk. Het kind zuigt een keer of wat en geeft het dan, uitgeput, op.

- Deze baby heeft vocht nodig. Er moet een lijn in.

Er wordt gelachen. Nee, een lijn werkt hier niet. In een incubator misschien, maar er is meestal overdag geen stroom. En op de bedden wordt er de hele tijd gesold met die kinderen. Tussen al die lappen.

- OK. Een naso-gastric tube dan? Is er ergens een 6 of een 8?

Er wordt wat gerommeld in de wrakkige kasten in het kantoortje. Nee.

- Misschien heeft de supervisor er een.

Ik sukkel naar het kantoortje van de supervisor.

Die graaft op haar beurt in een paar gammele kasten, maar niets. Ik loop nog wat afdelingen af en vind uiteindelijk, wonder boven wonder, ergens een NG-tube van een geschikt formaat. We duwen hem door neusgat van het gele scharminkel en pompen er wat dextrose in.

Vervolgens improviseer ik een nasal prong met O2 die we in zijn andere neusgat duwen. en zo ziet het er - voor de tropen - heel gelikt uit. Het kind heeft ook nog een temperatuur van 35 graden en dus ik leg aan mama uit dat ze haar baby moet kangaroe-en. Dat geeft op zich ook weer de nodige hilariteit, maar in Afrika staat men open voor nieuwe ideeën, vooral als er wat te lachen valt. Dus worden moeder en kind, onder algemeen gejuich samen in een forse hoeveelheid lappen gewikkeld. Het kind krijgt elk uur 10 ml dextrose door de tube. Hoop ik. Een bloedsuiker kan niet krijgen want de strips zijn op en het lab heeft ruzie met de verpleging over wie bloed moet afnemen en dus zijn er al een week geen bloeduitslagen meer. We spuiten het kind voor de zekerheid maar vol met anti-biotica, alles geheel volgens protocol en hopen er het beste van.

We graven verder. Er zijn nog wel een paar watoto bij die wat ondersteuning kunnen gebruiken, maar deze NG-tube was duidelijk de laatste in het ziekenhuis en er is maar een O2-concentrator . Gasflessen moeten van 1400 km verderop komen en zijn te duur. Jammer dan.

We modderen verder. Pre-eclampsia, post-delivery eclampsia, DM, een psychotische (of gewoon hysterische?) 14-jarige moeder, veel gekreun en gesteun, de gebruikelijke problematiek. Dat gaat allemaal wel redelijk.

Aan het einde van het lange gebouw is een deur. Achter die deur is een kamer met een stuk of tien bedden. De gebruikelijke lappenwinkel met daaronder soms vrouwen en waarschijnlijk ook wat kinderen. En een soort weëe geur. Ik ken die geur.

- Dit is de septic ward, zegt mijn gids.

- De septic ward?

- Ja. Deze vrouwen hebben septic wounds.

- Van de sectio's?

- Ja.

- Allemaal?

- Allemaal.

Er liggen er een stuk of 10-12.

- Nou, laat maar eens kijken dan.

- Wil je de wonden zien?

- Ja, dat lijkt me wel een goed idee.

-Allemaal?

- Ja, allemaal.

We rukken grote hoeveelheden pleisters los. De wonden variëren in grootte, de grootste is een vierkante decimeter. De meeste zijn vuil, pussig, met groene slough (ik weet niet hoe zoiets in het NL heet, maar je kunt je er wel iets bij voorstellen).

- Wat doen jullie er aan?

- We maken ze schoon met chloorhexidine.

- Dat zullen de patiënten wel leuk vinden.

- Nee, maar we hebben niets anders. We moeten er zuinig mee zijn, anders hebben we helemaal niets.

- Dat is een hoop werk.

- Ja. We komen er ook lang niet iedere dag aan toe.

- Wacht eens even, zeg ik. Ik begrijp iets niet zo goed. Jullie sturen de vrouwen na een sectio anderhalve dag later naar huis omdat er geen plek is. Er is geen plek omdat er constant 12 bedden worden bezet door vrouwen die met geïnfecteerde wonden terugkomen naar het ziekenhuis. Volgens mij klopt er iets niet.

- Ja. We klagen daar al jaren over. Maar er gebeurt niets.

Ik maak, onder luid gekreun en gesteun een paar van de wonden schoon. Maar er is geen beginnen aan.

Ik leg het probleem voorzichtig bij mijn goede vriend J. neer. Ik heb al in heel wat ziekenhuizen gewerkt, zeg ik, maar ik heb nog nooit zoveel geïnfecteerde wonden gezien.

- Ja, zegt hij peinzend. Ja, dat is zo. Ik heb het er ook al eens over gehad met de Amerikaanse chirurg

die hier elk jaar komt. Hij vond het ook vreemd. We hebben toen een lijstje opgesteld van dingen die je er aan zou kunnen doen. Ik heb dat nog wel ergens. Maar het is er eigenlijk niet van gekomen.

- Ik weet precies wat er op dat lijstje stond, zeg ik. De meeste dingen kan een kind verzinnen. Het zijn ook geen dingen die veel inzet vragen. Leer je dokters hoe ze een wond moeten sluiten, houdt de vrouwen een paar dagen langer in het ziekenhuis, geef ze behoorlijke antibiotica, leer ze hoe ze hun wond moeten verzorgen. Als het overal elders in Afrika kan, waarom dan hier niet?

- Ja, zegt J. Dat is natuurlijk zo. Maar dat hebben we al zo vaak geprobeerd. Op de een of andere manier gaat het telkens toch mis. Dit is Afrika, weet je, zegt hij filosofisch glimlachend.

Ik heb kennelijk nog veel te leren.

Wordt vervolgd.

KULTUUR

2010-09-12T03:39:00.002-07:00

Het kunstenaars collectief van Oyster Bay heeft een galerie in een van de gebouwen van het Slipway Complex. Aan zee. Het Slipway Complex omvat o.a. het Hilton Hotel, een sjieke supermarkt, de Novel Idea Bookschop, etc. en ligt op het Pensinsula, de dure wijk van Dar waar vrijwel alle expats wonen. Het is een mooie galerie, gevestigd in een ruime hal, waarin ook een tamelijk sjiek restaurant ope-reert. Restaurant en galerie lopen min of meer in elkaar over. De eters hebben uitzicht op de schilde-rijen en op de kalme baai, waarin wat dhows vredig dobberen in het zonlicht. Kleine krabbetjes ma-ken elkaar het leven zuur op de stukjes strand voor de zeewering.

Enkele jaren geleden vroeg de Amerikaanse ambassadeur een van de vele kunstenaars in Dar om een soort kunstsafari voor hem te organiseren: een begeleide atelier-route. De Italiaanse ambassadeur ging ook mee, voor de gezelligheid. Onderweg bedachten ze het plan om een galerie te openen voor de bezochte kunstenaars. Er volgde een veiling van werken, die goed werd bezocht, links en rechts kwamen culturele fondsen over de brug. Er werd een fors bedrag opgehaald. De ruimte werd gehuurd en ingericht, een van de kunstenaars werd als manager aangesteld en een aantal jaren lang werd er goed verkocht. Toen was de kas plotseling leeg.

De kas was leeg, vraag ik. Hoe kan dat nou? Het ging zo goed.

Wat we eigenlijk hadden moeten doen, zegt Mwansa, de manager, is een percentage van de opbrengsten van de schilderijen achterhouden, een soort reserve kweken. Maar het ging goed en we dachten: dat kan altijd nog als het geld op is. Nu is het te laat, we zitten midden in de financiële crisis en de mensen geven geen geld meer uit aan kunst. Hij kijkt wat mismoedig naar zijn "rhinoceros, hollend door de regenachtige bush", die hij bezig is te voltooien in zijn airconditioned kantoortje annex studio.

Wat kost zo'n schilderij, vraag ik. Het meet ongeveer 100 x 60 cm. Niet dat ik het wil kopen, stamel ik er verontschuldigend achteraan, ik bedoel…eh…ik ga op reis, naar Rukwa, ik heb geen huis daar. Misschien later, als ik terug ga, naar Europa…

Nou ja, zegt hij, in de goede tijd kreeg ik hier 200 of zelfs 300 dollar voor.

Dat is toch niet echt veel geld, zeg ik.

Ik verkocht goed, tot een paar jaar geleden. Hij laat mij ander werk zien en samen nemen wij zijn fotoboek door. Er staan diverse foto's in van trotse bezitters van zijn werken, poserend in hun interieurs, van Oslo tot Osaka. Een 91-jarige vrouw toont stralend haar Mwansa, omgeven door haar plastic rozen en kanten kleedjes in een kamer in Portland, Oregon.

Wat nu?

Robino Ntila komt binnen, een van de voortrekkers van het collectief. Hij draagt een slordig baardje, uitmondend in een rafelige sik en hoewel hij met zijn buikje rond de zestig lijkt smeult het jeugdige vuur van vernieuwing en ondeugd onverminderd in zijn ogen. Hij is een man met een beminnelijke zelfingenomenheid, die zichzelf graag hoort praten. Hij is echter een van de weinige onverbeterlijke ouwehoeren die begrijpt dat zijn praatjes informatief, onderhoudend of grappig moeten zijn als hij zijn publiek wil vasthouden. Robino is een voortrekker van van alles en nog wat, en een onuitputte-lijke bron van informatie. Hij organiseert nog steeds kunstsafaris, hij dreunt moeiteloos alle culturele fondsen op waar iets te halen valt, inclusief websites, hij ratelt een lijst af van biënnales, kunstmark-ten, manifestaties, etc. over het hele continent. Hij kent de organisatoren, hij weet met wie ze eten en met wie ze slapen. Hij heeft overal geëxposeerd, geschilderd, geëtst, gelithografeerd. Hij maakt kleurrijke quasi-figuratieve schilderijen van menselijke figuren, die het midden houden tussen Picasso en Congolese ethnografie. Voor 25 dollar koop ik een werkje, 20 x 30 cm. Voor het geld hoef je niet te laten.

Hij is een en al enthousiasme over mijn plannen om te gaan schilderen met de jeugd van Sumbawan-ga. Ik ben altijd op zoek naar nieuw talent, zegt hij. Er is een programma schilderen met kinderen, de Denen steunen het. Ik moet met ene Michael gaan praten. Jij zou een van onze vooruitgeschoven posten kunnen worden. Hij krabbelt nog meer namen van fondsen en geldschieters in mijn dagboek.

Wil jij niet een workshop doen in Sumbawanga, Robino, vraag ik?

Natuurlijk wil hij dat. Maar eerst moet hij zijn machine inwijden.

Machine?

Het is een vreselijk verhaal, zegt hij.

Ik krijg sterk de indruk dat hij het mij, desondanks, gaat vertellen.

Een paar jaar geleden zag hij bij een bevriende kunstenaar een litho-drukpers. In Oostenrijk. Hij was onmiddellijk verliefd. De vriend deed er niets meer mee en gaf hem ter plekke kado aan Robino. Maar de drukpers was groot en zwaar - misschien 1000 kg of meer - en vervoer zou veel geld kosten. Robino boorde zijn contacten aan en kreeg een of ander fonds zo gek om de vrachtkosten en de invoerrechten te vergoeden, op voorwaarde dat hij lithografie-cursussen zou geven voor studenten aan de kunstacademie. Een nutteloze club, die kunstacademie, zegt Robinho, maar het ging om de machine. Na veel omzwervingen kwam de pers uiteindelijk in Dar aan. Robino was op dat moment elders bezig met het organiseren van tentoonstellingen. Hij werd ziek, of zijn vrouw werd ziek en hij vergat de hele drukpers. Eenmaal terug in Dar werd hij geconfronteerd met een rekening van 1800 dollar voor opslag van de pers. Hij klopte aan bij nieuwe contacten en na omstandig gezeur peuterde hij de 1800 dollar los van de Denen, op voorwaarde dat hij ze verder met rust zou laten.

Welgemoed begaf hij zich op weg naar zijn clearing agent, om er vervolgens achter te komen dat het gebouw waarin deze man was gevestigd de dag daarvoor was ingestort.

Stel je voor, zegt Robino. Een kantoorgebouw van 8 verdiepingen, dat zomaar instort, In het centrum van Dar es Salaam. God zij dank gebeurde het op een zondag en de enige die het niet overleefde was de bewaker. Tragisch natuurlijk. Maar ik was wel mijn papieren kwijt en zonder papieren geen druk-pers. Het duurde uiteindelijk 5 maanden voordat ik de hele papierwinkel weer bij elkaar had en toen werd ik opnieuw geconfronteerd met een rekening van 1800 dollar opslagkosten. Ik smeekte de vervoerder de pers te laten staan, ik schilderde mij maandenlang suf, ik leurde overal met schilde-rijen en slaagde er uiteindelijk in om opnieuw 1800 dollar bij elkaar te krijgen.

Ik nam de pers mee naar huis en nodigde al mijn vrienden uit voor een feestje, om de eerste druk van de pers te laten rollen. En raadt eens wat?

Wat?

Hij deed het niet. Hij deed het gewoon niet. Iemand heeft er aan zitten prutsen, in die douaneloods. Hij deed het niet.

Had je dan niet eerst proefgedraaid?

Dan is het geen echte eerste druk meer.

Als ik hem ten afscheid de hand schud, zie ik dat hij een kolossaal ganglion op zijn pols heeft. Ik knijp er eens in (palpeer het, voor de kenners). Heb je er last van?

Hij kijkt er eens naar, alsof hij het ding, ter grootte van een XL scharrelei, voor het eerst ziet.

Nee, zegt hij. Niet echt.

Mooi laten zitten zeg ik.

Mee eens, zegt hij. Ik heb het veel te druk om jullie dokters aan mijn lijf te laten peuteren.

Weet je, zeg ik, this could be the beginning of a beautiful friendship. Dat vindt hij ook, maar helemaal snappen doet hij hem geloof ik niet.

Fred is een van de kunstenaars die ik moet bellen van Robino. Hij heeft een project, Fred. Ik spreek met hem af in café SEMA (Kiswahili voor LEES), twee compounds van de villa van mijn gastvrouwen verwijderd. Het is bedoeld als boekhandel, uitgeverij en tevens trefpunt voor intellectuelen, maar het lijdt helaas een kwijnend bestaan.

Wat is er met je oog? vraag ik Fred, als ik hem ontmoet in de mooie tuin van het café.

Hij heeft een behoorlijke bloeduitstorting in zijn linkeroog. Zijn jukbeen is rood en gezwollen.

Ik week uit voor een voetganger, zegt Fred. Daarbij reed ik een fietstaxi aan. Die reed daardoor een andere voetganger aan. Vervolgens werd ik in elkaar geslagen door de omstanders. Zo gaat dat hier.

Is het ernstig?

Er is niets gebroken, zegt Fred. Maar ik ben nog wel een beetje duizelig.

Het toeval wil dat ons onderonsje in de tuin van het café samenvalt met een cultureel gebeuren.

Het Goethe Instituut organiseert namelijk de prijsuitreiking van een poster-ontwerp wedstrijd.

Om een en ander even in perspectief te plaatsen: de culturele scène in Dar wordt, als op veel andere onwaarschijnlijke plaatsen in de wereld, gedomineerd door de Allience Française. De Fransen zijn het meest culturele volk op aarde, vinden zij zelf. De hegemonie van Marianne is echter in Tanzania niet volledig. De Russen (jawel!) timmeren zo nu en dan aan de weg met krakers als Het Zwanenmeer en Sjostakowitz en de Denen (zelf kultuurloos, afgezien van Pipi Langkous, maar die is Zweeds) ondersteunen lokale Tanzaniaanse initiatieven.

Vooral de Duitsers vinden echter dat zij zich het culturele gras niet voor de voeten weg kunnen laten maaien, zeker nu Tanzania tussen 1885 en 1918 een Duitse kolonie is geweest. Onder de banier van Deutschlands Grösster Dichter wordt nu - min of meer met terugwerkende kracht - duidelijk gemaakt dat men afgezien van het uitmoorden van de bevolking en het leegroven van het land ook over wat meer beschouwelijke kwaliteiten beschikt.

Om dat kracht bij te zetten, heeft men een struise blondine afgevaardigd, die we voor het gemak maar Lorelei zullen noemen. Lorelei werpt een schandalig mooi en weelderig figuur in de strijd, alsmede een onweerstaanbare glimlach. Jah, jah, Ist sie aber schön, die Lorelei. Om al dat lekkers te beschermen tegen al te grote kultuurhonger, laat zij zich vergezellen van een grote hond van onbekende, maar vervaarlijk uitziende makelij. Dit dier zullen we - eveneens voor het gemak - maar Wodan noemen. Wodan zit gelukkig vastgebonden aan een van de palen van de party-tent. Ik roep in herinnering dat de Tanzanianen het houden van huisdieren een vieselijke en bizarre hobby vinden, ongeveer gelijk staand aan het in gezelschap gebruiken van de ondersteek. De weinige zwerfkatten en honden zijn weggelopen expat-pets. Een waakhond is weinig zinvol. Zo'n beest eet makkelijk een maandsalaris van een Masai op en werkloze Masai zijn er zat. Bovendien houden Masai je 's nachts niet wakker met zinloos geblaf.

De lokale bevolking is helaas niet sterk vertegenwoordigd. Slechts anderhalve man heeft zich in de plastic executive chairs genesteld, de paardenkop was kennelijk verhinderd. Wat kinderen zijn vrolijk geschminkt door een hulpvaardige secondant van Lorelei. Verder lopen er enkele mzungus van onduidelijke origine rond.

De poster-ontwerp-wedstrijd heeft als thema: voetbal en de bibliotheek. Voorwaar een uitdaging.

Van de 300 inzendingen worden er een stuk of twintig geëxposeerd. Er zijn mooie, grappige en inventieve bij.

De eerste prijs is, zowaar, gewonnen door een Tanzaniaan. De tweede prijs is gewonnen door een Scandinaviër, die we hier - voor het gemak - maar Hjalbard Löterström zullen noemen, de derde prijs viel ten deel aan Marieke van der Meulen. Ik vraag me af wie er in de jury zaten.

De Tanzaniaan is niet op komen draven en Marieke had het kennelijk ook te druk. Hjalbard daaren-tegen heeft zich deze kans om te schitteren op het wereldpodium niet laten ontgaan. Met verve aangekondigd door Lorelei en achterdochtig bespied door Wodan, bestijgt hij het podium in al zijn neo-koloniokulturele glorie.

Hjalbard lijdt aan het onuitroeibare misverstand dat Afrikanen gebaat zijn bij het aanschouwen van de roodverbrande en met dons behaarde onderbenen van blanke mannen. Hjalbard, en alle andere expats en toeristen blijven zich met onvermurwbare halsstarrigheid hullen in de koloniale kledij van de 19e eeuw, kennelijk denkend dat zij op die manier een meer aangepaste indruk zullen maken. Niet dus. Een Tanzaniaan wil nog niet dood worden aangetroffen in een bermuda. Ga ik als Nederlander op bezoek in Bali in een KNIL-uniform? Ik dacht het niet.

Maar Viky de Viking, schouderlang hoogblond haar, puistenkop, bermuda en hawai shirt schaamt zich allerminst voor het onuitroeibare onbenul van zijn afkomst. Hij begint een lang betoog over zijn poster, die laat zien hoe Albert Camus (weet u nog wel, die van "L'Etranger", hoe kan het ook anders) al voetballend tussen de boekenrekken een gele kaart krijgt van een eveneens blanke scheidsrechter.

Hij roept in herinnering dat Camus (en de scheidsrechter ook, nemen we aan) een pied-noir was in Algerije en dus - let vooral op dit DUS - een Afrikaan. Viky toch! Verder was Camus, nota bene de 1957 Nobel Laureate (lornijeet, volgens Viky) , ook nog eens keeper van het eerste elftal van Oran.

Er volgt nog enigs gezwaai aan de intellectuele rekstok en dan vindt Lorelei dat het mooi genoeg is geweest. Goed zo Viky!

De Tanzanianen kijken een tikkeltje onthutst naar dit cultureel geweld. Zo ongeveer moet de Koning van Ashante hebben gekeken toen hem, namens His Emperial Majesty , een Wedgwood theeservies werd aangeboden.

Hjalbard vertrekt, zonder applaus, maar met boekenbon. Een professor komt vertellen hoe blij hij is met het Goethe Instituut. Wodan heeft inmiddels een aap op de schutting ontdekt en probeert grommend de partijtent omver te trekken. Vergeefs.

Fred is een goeie vent. Dat zie je zo. Een leuke, open, ronde kop, een beetje een baardje. Goeie vent. Geen lachebek, hij lijkt wat treurig, maar dat kan van het ongeluk komen. Ik ben er van overtuigd dat hij er niets aan kon doen, aan die voetganger.

Ik leg hem uit wat ik in gedachten heb. Samenwerking met Tanzaniaanse schilders, of misschien ook met kinderen om tot een expositie te komen in Nederland.

Fred legt mij uit wat hij in gedachten heeft. Hij heeft een project. Hij heeft geld gekregen van de Denen. Hij heeft een grote loods. Daar gaat hij belangrijke dingen doen. Het moet een centrum van creativiteit worden. Niet alleen voor schilderkunst, er moet een smeltkroes ontstaan, een broeinest, waaruit nieuwe dingen voortkomen. Happenings, performances, audio, video, licht, geluid. Het moet knallen. Er is veel talent, maar iedereen zit vast in patronen. In zijn loods gaan alle remmen er af. Hij gaat Tanzania op de kaart zetten als modern kunstland.

Het klinkt goed, maar het komt er een beetje vlak uit, alsof hij het zelf eigenlijk maar nauwelijks kan geloven, maar dat kan van die klappen van die omstanders komen. Omdat ik dit soort initiatieven altijd principieel ondersteun verklaar ik het geheel eens te zijn met zijn aanpak. Het regent, maar we zitten onder een parasol. Fred heeft een peperduur Apple Notebook bij zich. Ik heb mijn uitverkoop Fujitsuutje meegenomen.

Zullen we elkaars werk bekijken?

Hij mag eerst.

Kijk, zegt hij. Mijn werk heeft een boodschap. Ik vindt dat een kunstenaar iets te zeggen moet hebben. Over de maatschappij, over de wereld. Kunst moet niet op zichzelf staan. Het moet geen navelstaren worden.

Ik bedenk bedrukt dat mijn abstracte, geheel engagement-vrije froebel werkjes niet veel indruk gaan maken, als ik straks aan de beurt ben. Ik ben immers de geboren navelstaarder.

Kijk, zegt Fred, terwijl hij wat moeizaam enige bestanden opent. Deze vrouw hier is eenzaam. Zij kijkt uit het venster en zij ziet… ja, wat ziet zij? Kijk, hier scharrelt een kind in een vuilnisbak.

Het palet is somber, paars en bruin. Fred hanteert een wat streperig impressionisme, dat vaag aan een landgenoot van mij doet denken. Het regent op het schilderij. Pijpestelen. Het schilderij is zo nat dat er bijna een plas onder de Apple ontstaat. Wij worden er niet vrolijk van.

Fred laat nog een eenzame, uit het venster leunende vrouw zien. Ditmaal speelt het kind met een oude fietsband. Het regent nog steeds.

Geen speelgoed, zie je, dit kind. Geen eten en geen speelgoed. En kijk, zie je dit bord op deze paal?

Ik zie een bord, er staat DANGER op, in het Engels en in het Kiswahili.

Waarom, vraag ik belangstellend.

Kijk, zegt Fred. De vrouw kijkt naar de paal. Zij ziet hoe de stroom, die in haar dorp is opgewekt, via deze paal aan haar voorbij gaat. Want de stroom gaat naar Dar. Daar gebruiken de rijken de stroom voor hun televisies en hun ijskasten. Dat is mijn boodschap.

Ja, zeg ik. Ik begrijp het.

Weet je wie Vango is?

Vango?

Ja, ja, hij komt toch ook uit Holland.

O, ja. Natuurlijk. Sorry.

Nou, kijk, hij heeft een schilderij gemaakt, de aardappeleters. Ik dacht kom…ik maak net zoiets, maar dan Afrikaans. De ugali-eters. Kijk. Ugali is het voedsel van de armen. Het smaakt helemaal nergens naar. Het is eigenlijk alleen maar te eten met jus. Maar, zie je…kijk, deze mensen hebben geen jus.

Ik kijk en zie inderdaad geen jus op de borden. Ook geen ugali trouwens. Ik zie alleen wat Afrikanen, die zo te zien al even weinig lol in het leven hebben als de Peelse veenboeren van Vango.

Dat is de boodschap, zegt Fred. Geen jus.

Hij kijkt mij aan met een vriendelijke trouwhartigheid, die nog wordt versterkt door de ravage die de "omstanders" van zijn gezicht hebben gemaakt.

Kan ik het project zien?

Dat kan. We stappen in zijn auto, waaraan voornoemde "omstanders" zich - getuige de deuken - kennelijk met evenveel enthousiasme hebben vergrepen als aan Fred zelf en hobbelen door Dar heen. Ergens op een leegstaand industrieterrein doet Fred een groot hek open. Midden in een enorm, totaal verwilderd grasveld staat een grote fabrieksloods. Er voor kampeert een wat verbaasd kijkende familie, die net bezig is groepsgewijs een berg ugali naar binnen te werken. Zo te zien zonder jus. Zij nemen geen notitie van ons.

De muren van de loods zijn grotendeels met graffiti bespoten. Met enige moeite valt daar het woord DenDar uit te ontcijferen.

Dat moeten we nog wegschilderen, zegt Fred. Dat was het vorige project.

Ook van de Denen? vraag ik.

Ja, ja.

De loods is zo goed als leeg. Er staan plassen water op de grond. De muren zijn deels zwart beschim-meld, deels met grafiti bespoten. Het licht komt uit een reep kapotte ramen bovenin de blinde muren. Er staan een op instorten staande bank en een paar wrakke stoelen. Qua sfeer doet het sterk denken aan het werk van Fred zelf.

Kijk, zegt Fred. Hier komen schotten, dat iedereen zo'n beetje 15m² heeft. De rest laten we zo, voor performances en tentoonstellingen.

Wow, zeg ik. Je kunt veel doen met deze ruimte. Het is een veelbelovend project.

We lopen naar buiten. Ergens in de wildernis ligt een grote plaat beton.

En kijk, zegt Fred, dit gaan we overkappen. Daar komt een podium (hij wijst naar een half ingestorte betonnen schuur). Dit is voor als we performances buiten gaan houden. Bij mooi weer.

Ik zie het voor me, zeg ik. Hoe lang heb je dit gebouw al.

Vijf maanden, zegt Fred. Het project bestaat al een jaar. Maar we kregen het gebouw pas vijf maan-den geleden. Toen gingen die jongens van DenDar er pas uit. Niet dat ze er ooit iets hebben gedaan, behalve alles onder kladderen met graffiti.

En eh…heb je al kunstenaars die mee willen doen als eh…als alles klaar is?

Nee. Nee…kijk, er komt natuurlijk een ballotagecommissie, want we kunnen natuurlijk niet iedereen mee laten doen. Het moeten mensen zijn die op elkaar aansluiten, van verschillende richtingen, mode, lichtkunst, video, beeldhouwkunst. Er moet een smeltkroes ontstaan. Zodat er iets nieuws gebeurt. Begrijp je?

Helemaal.

Maar eerst moeten die schotten er komen.

De kinderen van de ugali-etende familie - zonder jus - komen belangstellend om ons heen staan.

Het witte, plakkerige spul zit nog rond hun monden en aan hun vingers.

Mzungu, mzungu, fluisteren ze. Hun moeder haalt ze voorzichtig weg.

Op weg terug vraag ik Fred of hij van zijn werk kan leven.

Nee niet echt, zegt hij. Maar hij is directeur van het project. Daar krijgt hij een salaris van. Zeg maar een toelage. En een laptop. En een auto. Een kleintje maar, tweedehands, maar toch.

In een achteraffe zandstraat is een art gallery. Onder afdakken tegen de ruime villa hangen fraaie maskers, in de tuin staan mooie sculpturen. Hier en daar staan antieke exemplaren van de zwaar met houtsnijwerk geornamenteerde deuren, die kenmerkend zijn voor de Swahili Coast. Dit is geen bazaar voor toeristen. Dit is een serieuze kunst galerij. Ik scharrel rond in de vele kamers van de villa. Overal hangen en staan schilderijen opgetast langs de muren. Het peil varieert van semi-kitscherig impressionisme tot sterke voorbeelden van lyrisch abstractionisme. Vrijwel alles heeft op de een of andere manier wel een Afrikaanse signatuur. Als het niet het schelle palet is, dan zijn het wel de contouren, of het thema, of simpelweg de stemming.

Geen Tingatinga, geen zebra's of nijlpaarden. Even voor de goede orde: Tingatinga was een man die ergens in de 70-er jaren met fietsverf een soort stippelschilderijen op hardboard begon te maken. Het lijkt een beetje op aboriginal art, maar dan met grotere stippen. Vrolijke, kleurige rendities van het bekende Afrikaanse beestenspul en handzaam om mee te nemen in het vliegtuig. Vier jaar later werd hij per ongeluk doodgeschoten door een politieagent, maar toen was het recept voor succes al geboren. Het is meer iets voor de kinderkamer dan voor het Stedelijk, maar het is een bescheiden rage geworden, de giraffes en de nijlpaarden figureren inmiddels in Tingatinga tekenfilms en heel Oost-Afrika kloddert zich wezenloos om aan de vraag te voldoen.

In een van de kamers staat een kleine, jonge man met een knalgeel hemd wat verloren om zich heen te kijken. We maken een praatje. Hij heeft een minuscuul potje verf in zijn hand. De galerie verkoopt ook materiaal, zegt hij. Schildert hij?

Ja, ja, hij schildert.

Wat voor werk maak je?

Wel…het is…het is eigenlijk…het is mijn eigen stijl. Ik ben nog aan het zoeken, ik wil mijzelf uitdrukken, niet anderen nadoen.

Zo'n uitspraak kan op twee dingen duiden: onverbeterlijk amateurisme, of genialiteit. Het eerste is het meest waarschijnlijk.

Heeft hij werk hangen bij deze galerie?

Nee…nee…ik heb het wel gevraagd. Ook bij het Art Centre en bij "L'Appetit". Ze zeggen dat ze mis- schien wel iets willen doen, maar het is allemaal nog wat vaag. Ik zoek mijn eigen weg, de mensen begrijpen dat niet, ik heb mijn eigen boodschap, kunst moet ergens over gaan, mijn schilderijen hebben een boodschap. Ik zoek mensen die dat willen zien.

Waar heb ik dat eerder gehoord. Ik vraag hem of ik zijn werk mag zien. Dat mag.

We gaan we op pad voor het atelierbezoek. Onderweg legt de kunstenaar uit dat hij nog andere manieren heeft om zijn boodschap over het voetlicht te krijgen. Hij zingt. Gospelmuziek. Heeft hij een band? Nee, hij zingt in de kerk. Maar binnenkort komt er wel een CD uit. Misschien. Hij hoopt op een doorbraak. We gaan aan boord van een dallah-dallah, maar die wil niet omrijden naar het atelier van de kunstenaar, dus stappen we ver daarvandaan uit. Geen nood, hij heeft daar in de buurt vrienden wonen, die werken van hem hebben.

Het adres is in de dure buurt. We lopen een compound binnen en banen ons al roepend een weg tussen de witgekalkte, villa-achtige bouwsels. Drie meisjes hangen loom onder een soort pergola. De ene is nog mooier dan de andere. Zij begroeten ons twee-mans kunst-contingent met enthousiasme. Hij heeft zoveel talent, zeggen ze, je moet beslist zijn werk zien. Je moet iets van hem kopen, hij wordt wereldberoemd. Ze zeggen het met volle overtuiging. Denk ik. Maar mooie meisjes zijn al snel overtuigend.

De kunstenaar leidt mij naar binnen: de interieurs van de villa's zijn minder glorierijk dan de buiten-kant, maar overal hangen wel producten van de kunstenaar. De dames en hun familie zijn duidelijk afficionados.

Heb je wel eens gehoord van Salvador Dali, vraag ik.

Nog nooit. De dames ook niet.

Hmm.

Het is natuurlijk mogelijk dat Salvador zich spontaan heeft gereïncarneerd in Arusha, Tanzania. Mijn collega-kunstenaar is 22 jaar oud. Misschien zou het net kunnen. De schilderijen vertonen wel erg sterke gelijkenissen. Wat is de boodschap van deze, vraag ik, kijkend naar een schilderij waarbij een gestileerd continent, gespiesd aan een stenen stêle, rokend opreist uit een bulderende oceaan.

Africa burning, zegt mijn gastheer bescheiden, het huilt tranen van gloeiende lava. Het verbeeldt de wereldwijde economische crisis, die Afrika natuurlijk harder heeft getroffen dan de rest van de wereld.

Dat is niet helemaal waar, wil ik zeggen. De Afrikaanse banken hadden geen geld om uit te lenen en konden het dus ook niet verliezen er is zo weinig industriële productie dat men een terugval daarin nauwelijks heeft gemerkt. Maar ik laat het er maar bij.

We lopen verder, langs "naakte vrouw in dreigend landschap met verspreid liggende wegrottende handen", langs "straatventer bestookt door vleesgeworden radio en killer bananen", "lijmsnuivend straatkind in vuilnisbak met oorvoeten", etc. De techniek kan hier en daar wat aangescherpt, vriendelijk uitgedrukt, maar het is onmiskenbaar Dali. En waarom ook niet?

Ik weet niet precies wat ik er van moet zeggen, van dit stukje onvervalst neo-surrealisme. "Vooral doorgaan" is de standaard uitdrukking in dit soort gevallen, maar dat is balanceren op de rand van de aloude paternalistische, neo-koloniale valkuil. "Interessant" is mogelijk nog erger. Ik houd dus maar een lange verhandeling over de niet aflatende strijd van de echte kunstenaar die zijn eigen weg wil blijven zoeken en dat valt goed bij de kunstenaar en de drie gratiën en hun inmiddels opgedoken broer, een cool guy met bijbehorende sneakers.

De broer wil mij aan het eind van de rondleiding ook nog wel even iets laten zien: op de TV doen LeBron James en zijn collega Cleveland Cavaliers voor hoe je basketbal hoort te spelen. Hij scoort 21 punten in the first quarter, de Celtics staan bij de bel 17 punten achter. Wow. Ik laat wat technisch onderlegd commentaar vallen, inclusief jargon ("look at that lay-up man") en kan niet meer stuk.

De broer speelt basketbal, hoog in de Tanzaniaanse competitie. Hij wil een andere Tanzaniaan achterna, naar de NBA, maar ik vrees dat zijn 1.90 m. daar te weinig gewicht in de schaal gaat leggen. Platformzolen?

De dames tonen mij trots hun massage parlour, zij zijn…eh…nou ja…zeg maar "entrepreneur". Ik geloof niet dat zij zelf weten hoe plastisch die omschrijving is.

MARJON IS GEWEEST

2010-09-12T03:39:00.001-07:00

Marjon is geweest. Marjon, de ultieme onbestorven weduwe, zoekt mij overal in de wereld op. Bij al mijn eindeloze zwerftochten, van het ene ziekenhuis naar het andere, allemaal aan het einde van de beschaving, aan de randen van de bewoonde wereld, komt Marjon een keertje kijken. Behalve op missies in oorlogsgebieden, want dat vindt ze eng. En bovendien vond MSF dat niet goed. Maar in Tanzania is geen oorlog en die komt er ook niet. Dus komt Marjon langs. Ze heeft maar een enkele middag in Dar es Salaam, voordat ze de bus moet nemen naar Mbeya, maar in die middag ziet ze kans om een Tanzaniaanse telefoon aan te schaffen en te laten registreren (dat moet in Tanzania, vanwege al die terroristen), de twee woordenboeken Swahili te kopen waar ik me een maand suf naar heb lopen zoeken en nog een andere lijst met klusjes af te werken, waaronder een buskaartje kopen op het meest chaotische busstation van Afrika. Dat doet ze allemaal voor mij. Zonder klagen. De lieverd.

Van mijn kant haal ik haar op uit Mbeya, 350 km rijden van Sumbawanga over een van de slechtste doorgaande zandwegen van het land. Dan hoeft ze niet met de zelfmoord bus.

Ik was van plan zelf te rijden, met de Prado, maar de ziekenhuisauto blijkt die dag ook naar Mbeya te moeten. Een van de artsen gaat met zijn familie naar Dar. De ziekenhuisauto brengt hem naar Mbeya. Gechauffeerd door de ziekenhuischauffeur. Diesel op kosten van het ziekenhuis. Ik vraag maar nergens naar.

Of ik ook mee wil rijden. Kan ik gelijk de volgende dag mee terug. Met Marjon. Hij gaat toch, die auto. Waarom met twee auto's rijden en zelf sturen. Bovendien geeft de plaatsvervangende Regional Medical Officer bereidwillig zijn OK. Dus waarom niet?

De auto vertrekt met de gebruikelijke vertraging, ditmaal 3.5 uur. Maar dan moet de vrouw van de dokter nog ergens haar bril ophalen, en er moet water worden gekocht en koekjes, etc. dus het wordt krap en ik wil niet dat Marjon, in het donker, alleen op het slecht bekend staande busstation van Mbeya aankomt, voordat ik er ben. Mijn bezwaren dienaangaande worden echter weg gewoven en we zetten er de pas in. Maar eerst moet de dokter nog even het logboek van de chauffeur teken-en. Sumbawanga-Mbeya-Sumbawanga: 700 km. De dokter, ingeklemd tussen zijn vrouw en kroost kijkt eens naar het boek en dan schielijk naar mij zegt: eh…teken jij maar. Ik kijk eens naar hem en naar de chauffeur, die er wat verlegen bij zit. Maar wat kan mij het schelen: ik teken en iedereen haalt opgelucht adem. Ik ben nu lid van de coterie van de kleine corruptie. Dat schept een band. Ik ben nu een beetje Tanzaniaan. Ik hoor er nu echt bij. Het geeft iedereen een goed gevoel en als een man gaan wij op stap.

Dank zij enige onthutsende stuurmanskunst van de kant van onze chauffeur komen wij uiteindelijk toch nog precies gelijk met Marjon aan. Met behulp van onze telefoontjes zoeken wij in het donkere, regenachtige busstation tussen de grote, deels nog grommende, bontgeverfde bussen. naar een mzungu vrouw met veel koffers En daar is ze dan. Na 56 uur reizen, Marjon in het hart van Afrika. De lieverd.

De volgende dag stuurt de chauffeur ons met een feilloze roekeloosheid naar Sumbawanga, terwijl wij liefdevol en angstig elkaars hand vasthouden op de achterbank.

Sumbawanga is een stad van 100.000 inwoners met evenveel attracties als Appelscha in de jaren vijftig. Er is een hoofdstraat met een overdekte markt met piepkleine kraampjes, waar uitsluitend producten van twijfelachtige kwaliteit worden verkocht, alsmede het lokale aanbod aan landbouw-gewassen en dode dieren. Verder zijn er hier en daar, in de zanderige zijstraatjes nog wat groezelige winkeltjes ter grootte van de gemiddelde Nederlandse badkamer. De "supermarkt", trots genaamd Islam Pick 'n Pay (alcoholvrij) is even groot als een halve Hollandse huiskamer. Er zijn drie disco's waar elk weekend dezelfde band optreedt. Verder in een zijstraat nog wat terrasjes met plastic stoelen. En er is een weeshuis.

Omdat ik vermoed dat het weeshuis de meeste kans biedt op vermaak voor Marjon heb ik gereser-veerd in het hostel van de katholieke kerk. Van daaruit kan ze het weeshuis lopend bereiken. Het is een groot gebouw, dit hotel, waarin een aantal kale hokken, die misschien ooit gediend hebben om paters en zusters in te peperen dat het paradijs niet van deze aarde is, maar die nu als een soort hotel fungeert. Wij hebben een suite: een kamertje met een bed en een tweede kamertje met een tafeltje en twee vijftiger jaren leunstoelen en elk met een peer aan het plafond. Maar Marjon maakt dit hok, net als ze met al mijn andere behuizingen in den vreemde heeft gedaan, met behulp van lap-jes en frutsels en andere kunstgrepen tot een gezellig onderkomen. De lieverd.

En ik heb mij niet vergist. We bezoeken het weeshuis en als ze de schier eindeloze rij van matig ver-zorgde en liefde tekort komende schatjes een voor een in haar armen neemt, zie ik de vertedering en de verontwaardiging strijden om voorrang in haar welgevormde gemoed. De schatjes zijn overigens wel gewend aan dit soort bezoekers: ze weten dat ze snel weer verdwijnen en storten zich dan ook als hongerige dieren op hun tijdelijke bronnen van affectie en genegenheid. Het wordt de meeste mzungu's dan ook al snel te veel. Maar niet Marjon. Marjon heeft een strategie. Marjon besluit om zich op een kind tegelijk te richten, omdat met 70 stuks tegelijk de affectieve spoeling wat al te dun wordt. Een eind verderop woont Marianne, een Duitse middelbare vrouw, die negen kinderen heeft geadopteerd. De dames kunnen het goed vinden en Marjon maakt van het huis van Marianne haar operationele basis. Dan zoekt ze er een uit.

En laat het dan maar aan Marjon over om de treurigste, meest onderkomen sukkel van het hele weeshuis op sleeptouw te nemen. Op de een of andere manier ziet ze kans het wurm te ontfutselen aan de greep van de strenge, in blauwe habijten getooide nonnen en mee te nemen naar het huis van Marianne. Daar wijdt zij zich in alle rust aan de education sentimentale van haar treurende pupil.

Ik vind haar daar dus op een middag, met op haar schoot een zodanig onderkomen stuk mensheid dat de tranen je, in eerste instantie althans, in de ogen schieten. Het is een zwart jongetje, met een bol koppie waarop hier en daar wat rood, flossig haar groeit. Hij is zo slap als een vaatdoek. Volgens mij heeft hij een of ander syndroom. De blik in zijn ogen is er een van kosmisch verwijt en intense teleurstelling. Al het leed van Afrika rust op zijn schouders. Er kan geen lachje af. Het jongetje is pas 10 of 11 maanden oud, maar nu al is hij hartstochtelijk bezig met zijn rol van de grote gedupeerde: hij kijkt de wereld in als de met pijlen doorboorde martelaar St. Sebastiaan. De andere babietjes staan kraaiend van de pret in hun bedjes als de mzungus langskomen, maar dit "geval" is de vleesge-worden, pathetische zieligheid. Hij is het ultieme weeskind. Alleen op de grote, boze wereld.

Marjon vindt hem geweldig. Hij hangt lusteloos tegen haar niet onaanzienlijke boezem (daar kan ik hem dan weer geen ongelijk in geven) en schijt zijn broek vol. Verder doet hij niets. Hij heet Innocen-te. Ik heb een hekel aan hem. Ik vind hem een akelig, pathetisch ventje.

OK, het is natuurlijk lullig voor hem dat zijn pappie en mammie het loodje hebben gelegd. Maar, fluis-ter ik hem toe - terwijl hij de slaap der onschuldigen slaapt in de armen van zijn tijdelijke moeder - ik heb mijn halve jeugd in weeshuizen doorgebracht en ik was - technisch gesproken - niet eens een wees. Denk daar maar eens over na. Het was er overigens best gezellig, in die weeshuizen. Er was meestal te weinig personeel om je elke dag een pak op je mieter te geven en er waren altijd anderen om de schuld te geven als er iets verkeerd ging. En niemand miste je als de vaat moest worden ge-daan. Misschien was je vader wel een dronkelap geworden en je moeder een hardhandige kenau. Of als je een eindje verderop was geboren hadden ze een kindsoldaat van je gemaakt. Dus houdt op met het kind van de rekening te spelen. Ik heb je wel door, zo klein als je bent, je hengelt naar medelij-den en georganiseerde hulp. Je bent een echte Tanzaniaan.

Dit soort peptalk hakt er toch wel in bij Innocente. Na een paar dagen zit hij zelfstandig op een kleed op de grond en probeert met een lepel op de waterkoker te meppen. Dat vindt hij kennelijk grappig en hij probeert een zuur lachje. Vervolgens probeert hij de stekker van het apparaat in het stopcon-tact te duwen. Hij kijkt erbij alsof hij van plan is zich demonstratief te elektrocuteren, teneinde zijn onzegbaar lijden te bekorten, maar toch , het duidt in aanleg op technisch vernuft, hetgeen de ge-middelde Tanzaniaan niet van nature eigen is. Ik krijg iets meer - maar altijd nog weinig - sympathie voor hem en koop een fles vitamine B siroop, omdat ik denk dat hij nicotinamide tekort komt. Dat spul lust hij niet. Hij wil een onderkomen, gesjocht weeskind blijven en geen lachende, joviale Afri-kaan met drie nekplooein. OK. Dan maar niet.

Marjon sjouwt de hele dag met hem rond. Ze struint de markt af en koopt tweedehands kleren uit de Zak van Max voor de kinderen van Marianne en voor haar oogappel. Ze koopt overhemden en een winterjas voor mij. De vrouwen van de stad zwaaien en lachen naar haar en naar Innocente en leren haar hoe ze het kind beter op haar rug moet knopen. Innocente heeft de tijd van zijn leven als de martelaar van donker Afrika. Even voor de goede orde: de winterjas heb inderdaad hard nodig, want het is hier nog steeds steenkoud.

Onderwijl ben ik bezig in het ziekenhuis. Het ziekenhuis wordt deze maand verblijd met de tijdelijke aanwezigheid van twee Amerikaanse artsen: prof. "Skip" Feinstein, chirurg en prof. Grace Stewart, interniste, beiden van de Universiteit van Phoenix, Arizona. Dr. Skip komt hier al vier jaar achter elkaar een maand lang om te proberen de afdeling chirurgie - of wat daarvoor door moet gaan - op de rails te krijgen. Uiteraard volslagen tevergeefs. Hij heeft prof. Grace meegenomen om hetzelfde te doen met de afdeling interne - of wat daarvoor door moet gaan. Maar het zijn wel schatjes.

Dr. Skip vertelt mij hoe hij het jaar daarvoor zijn zoon had meegenomen, een van Amerika's beste trauma chirurgen en hoe deze zoon na een week had gedreigd zijn biezen te pakken. Hij was uitein-delijk toch de hele maand gebleven, hetgeen hem bijkant op een zenuwinstorting was komen te staan. Dokter Skip zelf is vast van plan dit patroon dit jaar niet te herhalen, maar na een week loopt hij al op hoge poten het ziekenhuis uit, luidkeels verklarend dat hij nooit meer terugkomt. Prof. Grace vergaat het niet beter.

Betere ondersteuning had ik mij niet kunnen wensen. Elke avond dineren wij met z'n vieren en ver-gasten wij Marjon en elkaar op de krankzinnige voorvallen die de onzegbare chaos van het ziekenhuis ons die dag heeft voorgeschoteld. Marjon heeft een ochtendje meegelopen met de ronde en ver-klaarde vervolgens dit geen twee keer mee te willen maken. Zij gaat er prat op dat zij ooit chirurgie-verpleegkundige is geweest in het beste ziekenhuis van Nederland. De verbijstering en de ergernis over de gang van zaken werd haar al na drie uur te veel. Na ons rondje schelden en kankeren kijken wij vervolgens gezamenlijk naar het WK. De Amerikanen liggen er al relatief vroeg uit, maar Oranje overleeft dankzij loopgraven-oorlog-voetbal en zo is het allemaal net uit te houden, zelfs al blijven de Amerikanen dreigen met op te stappen. Prof. Grace heeft meerdere voordelen: ze is kundig, niet verwaand, consenscieus en ze heeft op dag twee al een enorme aanvaring met dokter M., die zich daardoor verder de hele maand niet meer laat zien. Overigens blijft er zelfs dan genoeg onkunde, onwil, nalatigheid en slonzigheid over om ook prof. Grace aan de rand van een instorting te brengen.

Zelf ben ik het allemaal wel een beetje gewend, maar de chaos gaat mij toch ook niet in de koude kleren zitten. Op een dag begin ik een beetje te wiebelen en blijk ik een bloeddruk te hebben van 240 over 150. Oeps. Ik goochel wat met pilletjes en dan trekt het allemaal wel weer een beetje bij, maar het is een goede aanleiding om maar eens een paar dagen vakantie te gaan houden.

Welnu, dat kan, in Tanzania. De ambulance en de chauffeur van het ziekenhuis staan onmiddellijk ter beschikking om ons door een indrukwekkend berglandschap naar Lake Tanganyika te rijden waar wij worden gelogeerd in een paradijselijk complex van luxe semi-afrikaanse hutten aan het strand van dit onbeschrijfelijk grote en totaal onbedorven meer. Het is 700 km lang, 1400 m diep en 50 km breed en er komt vrijwel niemand, vooral omdat de kust maar op 4 plaatsen toegankelijk is over land en dat over de gebruikelijke belabberde wegen. Het is er adembenemend mooi. Aan de overkant zien de vaag de bergen oprijzen van het werkelijke centrum van Afrika, het verdoemde en ongelukkige heart of darkness, tegenwoordig de Demokratische Republiek Congo. Het demokratische aan de Congo is overigens hoofdzakelijk dat iedereen volstrekt gelijke rechten heeft om elkaar te vermoorden, te verkrachten, of te bestelen.

Het is vreemd en navrant om hier, in dit zogenaamde resort, een paar honderd meter buiten een straatarm dorp zonder elektriciteit of stromend water, in een enkel weekend even veel geld op te maken als een hele familie Tanzanianen in een jaar verdient. Badend in de weelde van solar power, gefilterd water, Europese keuken, inclusief ice-cream, hagelwitte lakens, cocktails, kaarslicht, geüni-formeerde bediening, etc. voel je je op een andere planeet. De hele bizarre anomalie wordt gerund door een stel alleraardigste en onpretentieuze Zuid-Afrikanen en vrijwel uitsluitend bezocht door mzungus die hier zijn om geld te verdienen. Veel geld. Australische olieboorders, Duitse telefoon-magnaten, Nederlandse wegenbouwers. Een eiland van orde en weelde in een oceaan van chaos en armoede. Natuurlijk, de Tanzanianen hadden het net zo goed kunnen hebben: de Zuid-Koreanen en de Maleisiers waren armer dan zij in 1961. Maar toch.

Veel tijd om vraagtekens te zetten heb ik niet, want ik heb mijn pillen vergeten en die hebben ze niet, aan deze oever van Lake Tanganyika. Nergens. Een aan de overkant al helemaal niet. Het is dus een beetje tobben met de bloeddruk, maar de romantiek maakt veel goed.

Aangesterkt rijden we terug naar onze noodlijdende kinderen, Marjon naar haar Innocente, wij drie-ën naar ons geliefde ziekenhuis. We hebben inmiddels een leuk winkeltje opgezet, een klein eigen koninkrijkje in de mini-staat. Het werkt als volgt. Skip is de meester van de acute buik. Hij heeft veel interesses, hij is uitgever, fotograaf en weet ik veel wat niet allemaal, maar niets windt hem zo op als wroeten in een bloederige poel met darmen en pus. Wij moeten dus op zoek naar acute buiken.

Nu is het in Tanzania zo dat men met het begrip "buik" (tumbo) nog wel redelijk uit de voeten kan, maar het begrip "acuut" is aan deze cultuur geheel wezensvreemd.

Wie de poort van dit ziekenhuis binnenkomt, wordt (afgezien van het feit dat hij alle hoop moet laten varen) ingedeeld in vier klassen: trauma, zwanger, malaria of DOA. (Het laatste betekent Dead On Arrival). DOA is het handigst, als je van te voren al dood bent scheelt dat het personeel een hoop actieve nonchalance en desinteresse - want ook dat kost energie als je het goed wilt doen. En overlij-den doe je uiteindelijk toch. Tenzij je op tijd tot inkeer komt en stiekum je biezen pakt. Zwangeren komen er relatief het beste van af, gevolgd door trauma en de rest wordt op "interne" geparkeerd en volgegoten met quinine. Of iemand werkelijk ja of nee malaria heeft , of misschien wel iets heel an-ders, is daarbij van ondergeschikt belang.

Voordat Grace en ik ten tonele verschenen was het begrip acute buik een niet bestaande grootheid in Sumbawanga General Hospital. Buiken werden nooit onderzocht: dokter M. werkt volgens het principe van de Fat Man uit The House of God: "never touch a gomer". Misschien hebben ze wel AIDS, die patiënten, en je weet nooit wat voor beesten er door de lucht vliegen als je aan die mensen gaat duwen en trekken. In feite kijkt dokter M. ook nooit naar haar patiënten. Ze laat zich alleen door de verpleging vertellen welke er naar huis kunnen en tekent de papieren. Acute buiken gingen dus in het verleden naar interne en daar gingen ze dan dood. De verpleegster kwam bijvoor-beeld terug van de bank of van een rondje op de markt en zei: goh, deze doet het niet meer. Wat is malaria toch een vreselijke ziekte.

Prof. Grace en ik denken daar heel anders over. Prof. Skip moet iets te doen hebben en dus vinden wij elke week minimaal twee acute buiken op interne. Daar is men in Tanzania niet blij mee. Een sectio kost 20 minuten en dat kan de anesthesist nog wel bijpompen met de hand, maar een beetje laparotomie duurt al gauw een uur en daar krijg je een lamme arm van. Bovendien beschouwt men het als een futiele exercitie. Je kunt zo'n acute buik wel proberen te redden, maar post operatief komt hij op de intensive care unit terecht en daar wordt hij dan alsnog vergeten, tot hij - zoals het een acute buik betaamt - alsnog gewoon doodgaat. Misschien gunt men de goede Prof. Skip zo nu en dan wel een uur van chirurgische glorie, maar het moet geen gewoonte worden.

De eerste drie post operatieve buiken worden dan ook zonder omhaal op de ICU vermoord. Een krijgt twee dagen geen vloeistof toegediend, (wij waren met vakantie), de tweede wordt volgegoten met pap en stikt in zijn braaksel en de derde geeft er - mogelijk uit solidariteit met de eerste twee - zelfstandig de brui aan. Prof. Skip wil weer eens opstappen en Prof. Grace besluit een dagje shopping therapie in te lassen.

Maar er wordt niet te lang getreurd: na een avondje met een aantal goede flessen wijn besluiten wij dat wij ons niet zo maar onder laten schoffelen. Wij heropenen de aanval met de "vroege herken-nings-strategie". Wij opereren nu buiken die nog niet helemaal acuut zijn, maar het wel dreigen te worden. Aha! En, lo and behold! er is er een die het overleeft. En dan zie je toch hier en daar wat ogen gaan glimmen. Jawel. Een mijlpaal! Tegen de tijd dat de twee Amerikanen dan uiteindelijk toch weggaan hebben wij vier acute buiken voor de poorten van de hel weggesleept en de vijfde ligt klaar voor haar operatie. Dus is er op de valreep toch nog een succesje te melden voor Uncle Sam en met natte ogen nemen wij afscheid. Prof. Skip verklaard geëmotioneerd dat hij heeft besloten volgend jaar toch maar weer terug te komen. Prof. Grace wil alleen terugkomen als ik er nog ben. Ik denk zelf niet dat ik hier zo lang kan overleven.

En dan gaat - alsof het allemaal al niet erg genoeg is - Marjon ook weg. Ze legt Innocente, die zich toch een beetje is gaan ontworstelen aan zijn martelaarschap, betraand terug in zijn eenzame bedje en ik rijdt haar, met gevaar voor eigen leven en voor het hare, helemaal alleen van Sumbawanga naar Mbeya. In de Prado. In de recordtijd van 5 uur en 10 minuten. En Marjon wordt onderweg helemaal niet lekker. Maar ze is nu eenmaal onderweg en wil doorzetten. De volgende dag moet zij alleen de 14 uur durende busrit van Mbeya naar Dar maken, met twee plaspauzes van 10 minuten elk.

Ik parkeer haar in een hotelkamer en ga in het busstation een kaartje kopen voor de bus naar Dar. Ik parkeer de Prado ergens langs de weg. Als ik 10 minuten later terugkom zit er een ketting om mijn wiel, vastgemaakt met twee vervaarlijke hangsloten. Ik struin de weg af, op zoek naar een bord met NO PARKING, maar vind niets. Eigenlijk heb ik überhaupt nog nooit zo'n bord gezien in heel Tanzania. Ergens wuift een man in een groene overall naar mij. Pay! Pay! roept hij, wijzend naar een wit autootje. Als ik het autootje heb gevonden, vertelt een man in burger mij dat ik 50.000 shilling moet betalen (ongeveer 30 euro, een maandsalaris voor een serveuse in een restaurant).

Waarom mag ik daar niet parkeren, vraag ik.

Het mag alleen op het terrein van het busstation.

Waar staat dat?

Dat is toch duidelijk, dat weet iedereen hier, zegt de man, schijnbaar oprecht verbijsterd door mijn onwetendheid.

Omdat de auto geen politiekenmerk draagt, vraag ik naar zijn identificatie. Die heeft hij niet.

Krijg ik wel een ontvangstbewijs, vraag ik vervolgens.

Jazeker, zegt de man en hij toont mij, schielijk, een briefje, gemerkt:

Aaico Ltd

Aggressive Associates International Company Ltd.

P.O. Box 2580, Mobile 0784-373022 - Mbeya

RECEIPT

Ik schiet in de lach en kijk om mij heen waar de verborgen camera staat, maar het is allemaal grimmi-ge ernst. Vechten helpt niet, want zij zijn groot en ik ben klein en het is niet eerlijk. Dus loop ik naar de verkeerspolitie, die een kioskje heeft bij de uitgang van het busstation, teneinde de banden van de bussen te kunnen controleren voordat zij op pad gaan. In feite sluiten zij uiteraard tegen betaling de ogen. De verkeerspolitie zegt dat ik moet betalen. Zij zitten dus ook in het complot. Ik neem een taxi naar het hoofdbureau van politie. Daar verwijst men mij naar het hoofdkwartier van de verkeers-politie. Ik rijdt er naar toe.

In het schemerduister wordt ik hartelijk ontvangen door twee geüniformeerde dienders, die geïnte-resseerd naar mijn verhaal luisteren. Gedrieën lachen wij hartelijk om zoveel malafide onderne-mingsgeest. Wacht, zeggen de dienders, er is hier toevallig iemand van de crime squad, die gaat wel even met je mee. De rechercheur moet ook lachen om het verhaal en wij gaan op pad. Ik verheug mij er stilletjes al op om toe te zien hoe de rakkers in hun eigen kettingen worden afgevoerd.

Maar eenmaal ter plekke neemt het verhaal een heel andere wending. De politieman onderzoekt het verhaal weliswaar uitgebreid, maar hij kent op de een of andere manier de fa. Aaico wel, of mis-schien hun representanten en na veel heen en weer gepraat luidt de conclusie dat het allemaal toch op de een of andere manier zuivere koffie is. De gemeente zou het parkeren hebben uitbesteed aan de fa. Agressie N.V. en of ik maar over de brug wil komen. Ik lever morrend mijn briefjes in en wordt door de gezamenlijke agressievelingen ontkettinkt en verder nog een prettige avond toegewenst.

De volgende ochtend lever ik de zieke Marjon af bij de bus. We zwaaien door het raampje dat niet open wil en het bonte gevaarte verdwijnt grommend in de ochtendschemering. Ik rijdt verdrietig terug naar Sumbawanga, in opnieuw een recordtijd (ik ben inmiddels sneller dan de ziekenhuis-chauffeur), inclusief plaspauzes. Terug in mijn kale kamer valt de eenzaamheid als natte koude deken over mijn hoofd.

De volgende ochtend belt Marjon uit Dar. Ze heeft inmiddels 39.6 koorts, hoofdpijn, diarree en een aantal andere alarmerende symptomen. Ik stuur haar naar een bevriende kliniek, waar blijkt dat ze amoeben dysenterie heeft. Volgestopt met pillen vliegt ze desondanks de volgende dag terug naar Amsterdam. Dat krijg je er van als je zielige weeskinderen op sleeptouw neemt. Wordt vervolgd.

KORTING

2010-09-12T03:38:00.000-07:00

Eerst even een rectificatie. Ik meldde in een van de vorige afleveringen dat het per capita inkomen van Tanzania 1.400 UDS bedroeg. Sorry, dit moet zijn 400 USD. Dat is natuurlijk niet zo veel. Angola, toch geen economische hoogvlieger bijvoorbeeld doet het beter met 1.900 USD, Zuid-Afrika klokt bijna 6.000 USD. Angola heeft natuurlijk olie en Zuid-Afrika diamanten.

Verder gaat het om gemiddelden. Daarbij moet je bedenken dat alle hoofden van de bevolking gemiddeld zijn, maar sommige zijn meer gemiddeld dan andere. Als de jaarlijkse bankbiljettenregen in al die landen begint, dan blijken sommige mensen over veel grotere hoofden van de bevolking te beschikken dan de rest. Aan die grote hoofden blijven dus ook meer bankbiljetten plakken. Dat schijnt vooral zo te zijn in landen met veel delfstoffen. En in landen met veel ontwikkelingsgeld. Hoe zou dat nou toch komen.

Het kan natuurlijk nog erger dan de 400 dollar van Tanzania, de gemiddelde inwoner van de DRC, vroeger Zaïre geheten en ook toen al een zootje, moet het doen met 160 USD ondanks de overdaad aan grondstoffen die in dit helse oord worden aangetroffen. Maar Tanzania doet het dus gewoon belabberd slecht en hoort tot de allerarmste landen van Afrika en van de wereld. Dit even voor de goede orde.

Dar-es-Salaam, de hoofdstad van Tanzania. Vijf miljoen inwoners. Vier miljoen werklozen.

Peggy heeft een auto te koop. Peggy van de Canadese ambassade. We maken een rondje in de auto.

Hij doet het prima. Peggy is een nerveuse vijftiger. Peggy wil mij eigenlijk zo snel mogelijk kwijt, krijg ik de indruk. Nog veel sneller dan dat zij de auto kwijt wil. Geen probleem.

Pas als ik haar terloops vertel dat ik in Sumbawanga ga werken verandert haar stramme houding plotseling. Haar strakgetrokken gezicht barst open in een stralende lach.

Peggy zegt dat zij haar Landcruiser weg wil doen, maar met heel veel spijt omdat zij er, met haar echtgenoot, al die safaris in heeft gemaakt. Peggy wilde hem eigenlijk mee nemen naar Bangladesh, die Landcruiser dan. De echtgenoot misschien ook wel, trouwens. Bangladesh is haar volgende baan voor de Canadese regering, waar ze, net als overal elders in de wereld, gaat helpen al die Canadese hulp-dollars in goede banen te leiden: naar de armen, de verschoppelingen, de zieken, de verlorenen.

Sumbawanga, zegt ze. My favourite place in Tanzania.

En dan wordt ik dus plotseling toch nog uitgenodigd in haar wat bizarre superdeluxe villa in een geschakeld complex van torenvormige bouwsels aan een van de lommerrijke lanen langs het strand van de Indische Oceaan. Binnen klimmen de smeedijzeren balustrades van zwaar geornamenteerde spiraalvormige trappen en overlopen drie verdiepingen omhoog langs de wanden van de grote, ronde woonkamer. Marmer domineert de vloer en de wanden. Het geheel is gemeubileerd met het soort protserige ornamentiek dat vooral in de smaak valt bij Hindoes.

Ik krijg koffie. Eigen gekochte en gemalen bonen, overgehouden van haar safari in Arusha.

Hoelang woont ze hier al, vraag ik belangstellend.

Vier jaar. Haar man is met vakantie in Canada.

Niets wijst erop dat zij in al die tijd ook maar iets persoonlijks aan het interieur heeft toegevoegd. Het huis is haar duidelijk gemeubileerd toegewezen, inclusief het decoratieve porselein in de protserige vitrinekasten, de vergulde spiegels, de koperen plaquettes aan de wand met onontcijferbare inscripties. Alles is gegarandeerd stofvrij, nergens slingert iets rond, er is geen spoor van nonchalance of spontaniteit. Alles lijkt onaangeroerd sinds zij er in trok. Het huis lijkt permanent in staat van paraatheid voor onmiddellijk vertrek. Zij heeft de afgelopen 25 jaar dan ook vrijwel geheel op reis doorgebracht in alle uithoeken van de wereld. Verpleegkundige in Engeland, vroedvrouw in Australië en de binnenlanden van PNG, MA's in public health in Engeland, ontwikkelingswerk in Azie, Afrika, Zuid Amerika etc.

Ze begint een nerveus en geëmotioneerd betoog over het gebrek aan organisatievermogen van de Afrikanen, over hun onwil om behoorlijke cijfers te genereren, hun omwil om hun plannen te baseren op de weinige betrouwbare cijfers die er wel zijn. Over hun gebrek aan management skills, hun gebrek aan medische vakkennis, hun gebrek aan financieel inzicht. Hun gebrek, eigenlijk, aan alles.

Ik vraag me hoe het mogelijk is dat dit alles haar, na 25 jaar, nog steeds zo op kan winden. Hoeveel van haar collega's heb ik al niet gezien, die na enkele jaren al waren bezweken onder de last van hun cynisme. Gelooft zij er nog in?

Je moet erin geloven, zegt ze. Het moet. Anders is alles verloren.

In elk geval verliest zij haar baan, als ze er niet meer in gelooft, denk ik.

Is er dan vooruitgang?

Peggy houdt zich bezig met human resources, zegt zij. Human resources is haar passie. Zonder HR geen gezondheidszorg. De rapporten van de regering geven jaar na jaar aan dat het aantal gezondheidswerkers toeneemt. Zij deed onderzoek. Jawel, in Sumbawanga. Er klopte helemaal niets van. Er waren targets. 68 procent van die targets zouden zijn gehaald. Was dat echt zo? Welnee, elk jaar waren er minder gezondheidswerkers in het district. Terwijl er elk jaar meer op de loonlijst stonden.

Werden die mensen dan wel betaald?

Ja en nee. De meeste health care workers werden sowieso niet betaald, of alleen zo nu en dan. Dan maakt het natuurlijk ook niet zo veel uit of zij al dan niet op de loonlijst staan.

Hoe blijven die mensen dan in leven?

Door geld te vragen voor hun diensten. Een dokter kan geen auto rijden van 300 dollar in de maand, laat staan zijn kinderen naar de universiteit sturen. Het maakt niet eens veel uit of hij die dollars uitbetaald krijgt of niet. Dus moeten zijn patiënten betalen.

En de verpleegkundigen?

Er zal wel een systeem voor zijn, die ziekenhuizen leiden een eigen leven. In de kliniekjes in de bush wordt gewoon betaald voor geleverde diensten, ook al zou alles gratis moeten zijn.

De verpleegkundige die het kliniekje in de bush runt is elke maand twee of drie dagen onderweg om haar salaris op te halen. Vaak is het salaris niet veel hoger dan de kosten van het vervoer om het op te halen. En dan nog komt ze meestal voor niets. Na een tijdje geeft ze het op en leeft van bijdragen van haar patiënten.

Betalen de doneren mee aan de payroll van het ministerie?

Dat is moeilijk te zeggen.

Waarom?

De regering krijgt van alle kanten geld om de government health care workers te betalen. Niemand weet precies hoeveel en van wie. Al met al wordt zo'n 80% van de health professionals betaald uit donorgeld. Maar de regering krijgt ook geld om allerlei andere projecten te steunen. Ook van allerlei verschillende donoren. Een belangrijk deel van al dat geld verdwijnt gewoon. Of het wordt doorgeschoven naar andere ministeries, bijvoorbeeld wegenbouw of landbouw. Zo onder het mom van: als er betere wegen zijn, of meer eten, is dat ook goed voor de gezondheid. Op zich is dat ook wel zo. Op die ministeries verdwijnt natuurlijk ook weer het nodige.

Er is dus geen enkele controle.

Vroeger niet, zegt Peggy, en haar gezicht klaart op. Maar daar komt nu verandering in. Heb je gehoord van de Paris Declaration?

Nee.

Dat verbaast haar. De Paris Declaration is of wordt kennelijk een monumentaal omslagpunt in de geschiedenis van de mondiale bodemloze ontwikkelingsput.

Al die donorlanden gaan hun bijdragen nu in een mand doen, zegt Peggy voldaan. De regering krijgt niet meer allerlei kleine bedragen, een paar miljoen van Jantje en een paar miljoen van Pietje, maar een groot bedrag.

Dat lijkt me nauwelijks een garantie voor beter beleid, opper ik voorzichtig.

Jawel, jawel. Kijk: veel geld gaat naar de non-governmental organisations. Daar zijn er veel van. Alleen al voor HIV/AIDS bestrijding hebben we vierhonderd aanvragen van organisaties. In totaal zijn er duizenden NGO's die geld hebben aangevraagd. Vroeger verdeelde de regering dat geld zelf. Maar dat gaat veranderen. Want we gaan een soort organisatie oprichten die het allemaal gaat monitoren en begeleiden. Daar hebben we, met z'n allen, tenders voor uitgeschreven. Voor het begeleiden van de financiën, voor kwaliteitscontrole, voor management skills improvement, enz. Deloitte en Touche bijvoorbeeld gaat de financiën van al die organisaties controleren. Een andere organisatie geeft managementcursussen. Van nu af aan is het uit met het strooien met geld. De Nederlanders subsidiëren dit hele bewakingsproces. Jullie mogen wel trots zijn op je regering dat zij het voortouw hebben genomen.

Ik ben trots.

Wat vindt de Tanzaniaanse regering hiervan?

Die vinden het maar niks. We hebben natuurlijk moeten beloven dat we Afrikaanse organisaties de controle laten doen. Anders wordt het een vorm van neo-kolonialisme.

Deloitte en Touche?

Nou ja, D&T Tanzania.

En het geld dat rechtstreeks naar de regering gaat?

Daar hebben we natuurlijk geen greep op.

We praten door tot een uur of tien. Dan kondigt Peggy aan dat ze een taxi voor me gaat bellen.

Die zegt dat hij op de hoek van de straat zal wachten. Ik neem afscheid van Peggy en loop naar de hoek van de straat. Geen taxi. Wel het zachte klotsen van de golven op het strand aan de overkant van de weg. En vijf jongelieden die plotseling uit het duister opdoemen en sissen: money, money.

Goh, denk ik. Dat was ook niet echt handig, om hier onder een lantarenpaal te gaan staan, midden in de nacht, op een verlaten weg langs het strand.

Ik wordt aan alle kanten betast door tien of twaalf handen tegelijk. Ik weet nog van de cursus van MSF wat ik moet doen. Rustig blijven, je lege handen laten zien en ze zeggen dat ze kunnen nemen wat ze willen. Maak ze niet zenuwachtiger dan ze al zijn en verweer je niet.

Ik heb vrijwel geen geld bij me, maar ze hebben wel mijn telefoon en mijn horloge te pakken.

Dan zie ik ineens, verrek, ze hebben mijn paspoort! Had ik dat bij me? Normaal heb ik alleen een copie.

He, zeg ik tegen het joch dat mijn paspoort vasthoudt. Dit wil ik graag zelf houden, dat heb ik nog nodig.

Hij kijkt mij wat wazig aan. Hij kijkt naar het paspoort, nog eens naar mij en geeft het mij terug.

Dan zijn er inmiddels een paar voorbijkomende auto's gestopt en het gezelschap gaat er snel van door.

Ik wordt liefdevol opgenomen in de auto van een moslimfamilie (de dames weigeren beleefd mijn uitgestoken hand) en wordt met alle egards alsnog bij mijn hotel afgeleverd.

Zo maak je nog eens wat mee.

Deze aflevering gaat dus eigenlijk over ontwikkelingssamenwerking. Dat heeft niets met een beroving te maken. Lijkt het. Maar dat is niet helemaal waar. Uiteindelijk was dit mijn eigen schuld. De gele-genheid maakt de dief. Houdt dat laatste even vast.

Eerder in deze katernen liet ik mij wat meesmuilend uit over de neiging van een aantal westerse donorlanden, (N, S, F, CH, GB, NL, World Bank, IMF, UN, etc.) om blindelings grote sommen geld over te maken aan de regering van Tanzania, zonder zich er iets van aan te trekken wat er met dit geld gebeurde. De staatsuitgaven van Tanzania worden al sedert jaren voor 30-40% betaald door genoemde donoren. Het gaat daarbij om bedragen van 1.5-2.5 miljard USD per jaar. Tanzania, the darling of the donors, kreeg meer ontwikkelingsgeld per capita dan enig land in de wereld. Het is - kwa bedrag - op twee na de grootste ontvanger in Afrika. Van enige vorm van ontwikkeling is in al die tijd heel weinig te merken geweest, misschien met uitzondering van het onderwijs.

Tanzania bungelt op alle fronten, infrastructuur, gezondheidszorg, landbouwontwikkeling, etc. etc. onderaan alle lijsten. In de bibliotheek van de universiteit van Dar staan alle rapporten van alle donors: 1961-2010 netjes gearchiveerd. Je kunt er met gemak een flinke container mee vullen.

Maar nu komt het. Een paar weken geleden vond er een historische gebeurtenis plaats. Niet alleen voor Tanzania, maar voor heel Afrika, ja zelfs voor de gehele wereld. Een nieuw tijdperk werd ingeluid. Een nieuwe dageraad brak aan. Licht in de duisternis.

Wat dan? Wat gebeurde er? Houdt ons niet in spanning! Welnu, voor het eerst in de geschiedenis van de ontwikkelingssamenwerking hebben de gezamenlijke sandalendragers besloten om een deel van de centen niet uit te keren. Ze hadden 750 miljoen General Budget Support beloofd en daar houden ze nu 200 miljoen van achter. De andere 750 miljoen projectgebonden hulp gaat gewoon in zijn geheel door, dus het is maar een fractie, maar het is een gebaar.

Waarom? Wel, er waren, voor het eerst sinds mensenheugenis voorwaarden gesteld aan de hulp.

Zo moest de regering haar uitgaven duidelijk verantwoorden. En allerlei vertragingstactieken voor investeringen moesten worden afgeschaft en er moesten duidelijke tekenen zijn dat er daadwerke-lijk iets werd gedaan aan de bizarre corruptie. Dat soort dingen. Daar waren targets voor opgesteld.

Die heeft de regering niet gehaald. Bij lange na niet. Ze hebben er gewoon weer precies dezelfde ondoorzichtige puinhoop van gemaakt als in de afgelopen 50 jaar. En nu hebben ze dus een voorzichtig tikje op de vingers gekregen.

Hoe reageert Tanzania op deze schokkende ontwikkeling. Welnu, laat ik om te beginnen even melden dat Tanzania een stabiel, best wel tamelijk demokratisch en verder vrij land is, met een zeer goede en uiterst kritische pers. De oppositie stelt niet al te veel voor, zij hebben 10% van de stemmen en al 49 jaar heeft de regerende CCM 90%. Deze regeringspartij koopt de stemmen van de armen met het hulpgeld van de donors en de rijken stemmen niet want die horen ofwel bij de graaiers, of ze weten dat het toch allemaal geen bal uithaalt. De daardoor ietwat potsierlijke, maar o.h.a. incident-vrije verkiezingen worden trouwens ook door het rijke westen gefinancierd. De pers is de ware oppositie in dit land, zei de Zwitserse ambassadeur onlangs tijdens een diner. Niet ten onrecht, waarschijnlijk. Daar werd het glas op geheven.

Wat vond de regering van de korting. Wel, de minister van financiën hield het kort. Hij zei dat hij op die manier gedwongen was om naar andere bronnen om te zien om het gat te vullen, bijvoorbeeld richting Azie, China, of zo. Hij ging toch net 2 miljard USD lenen voor allerlei projecten, daar kon die lullige 200 miljoen van de donors ook nog wel bij. Vervelend, maar niet onoverkomelijk. Verder wilde hij er niets over zeggen. Geen woord over de niet gehaalde targets en al helemaal geen woord over een eventuele inhaalslag om alsnog iets aan transparantie en corruptie te doen. Een enkele rege-rings gezinde commentator schreef dat het gewoon een goedkope smoes was van de donors, die zelf in geldnood zitten, om hun verplichtingen niet na te komen.

De betere kranten, gedomineerd door de academische gemeenschap reageerden positief en voor een belangrijk deel zelfs enthousiast op de inperking van de hulp. The donor honeymoon is over kopte de Daily News. Het was ook wel een erg lange en wat eenzijdige honeymoon. Pa deed al die jaren precies waar hij zin in had, verkwanselde het huishoudgeld en joeg zijn hobby's na, moe bracht het geld in en sloofde zich uit om de boel op de rails te houden. Ze bleef - tegen beter weten in - maar geloven dat Pa zijn wilde haren wel een keer zou verliezen. Van een echt huwelijk kwam het ondertussen nooit. Maar nu is de koek op.

Een blessing in disguise, zegt The Citizen. The Daily Mail spreekt zelfs van een blessing without a disguise. Eindelijk houdt het westen op met het blindelings afdekken van de wandaden van een kliek kleptomane graaiers. Misschien wordt Tanzania wakker. Misschien begrijpt iedereen nu eens een keer dat al dit gratis geld er alleen maar toe leidt dat er nooit verantwoording wordt afgelegd.

De ene na de andere commentator wijst er op dat als de regering haar werk naar behoren zou doen, dat er helemaal geen donorgeld nodig zou zijn. Laat het tot bizarre proporties opgeblazen overheids-apparaat om te beginnen maar eens ophouden met het organiseren van volkomen overbodige buitenlandse dienstreizen, seminars, trainingen en conferenties, die jaarlijks honderden miljoenen opslokken. Waarom moeten ambtenaren op staatskosten rondrijden in dure, luxe terreinwagens als ze de stad niet uit hoeven? (Omdat de stad voor het overgrote deel precies lijkt op een motorcross-baan in Brabant op een regenachtige racemiddag, maar dit terzijde. R.P.)

Van alle Tanzanianen betaalt naar 10% belasting, meldt een andere hoogleraar economie. Bij die 10% zijn heel weinig rijken en al helemaal weinig ondernemers. Onlangs is er een soort tax-vrije zone ingesteld voor beginnende buitenlandse investeerders. Het hek erom heen kan wel weg: onderne-mers betalen sowieso geen belasting in Tanzania.

Een commentator rekent voor dat, wanneer Tanzania de belastingvoordelen afschaft voor de goudmijncorporaties en de royalty's opkrikt van de huidige, lachwekkende 2%naar bijv. 10 of 20%, zoals dat in de omringende landen gebruikelijk is, er ook helemaal geen donorgeld meer nodig is.

En dan praten we niet eens over aardgas, Tanzaniet en andere delfstoffen, die het land verlaten vrijwel zonder voordeel voor de Tanzaniaanse maatschappij. Een prima idee dus, die korting, vinden alle commentatoren van The Citizen. Ga zo door. Hulpafhankelijkheid kweekt corruptie, apathie, onverschilligheid. Het ondergraaft de trots en het initiatief van de mensen en leidt tot een bedelmen-taliteit. Laat ze die overige anderhalf miljard ook maar houden. Laat ons het zelf uitzoeken. Dwing de mensen, de kiezers en de politici, om werkelijke keuzes te maken. Dan kan het alleen maar beter gaan met Tanzania.

Een mijlpaal. Dus. En een steuntje in de rug voor al die politici die op hulp willen bezuinigen. Geen steuntje in de rug voor reddertjes, zoals ik. Moet ik er eigenlijk ook maar niet mee ophouden? Moet ik de centen van de goede gevers niet gewoon terug storten en in NL mijn dagen gaan slijten bij de plaatselijke jeu-de-boule club. Daar moet ik eens ernstig over nadenken. U hoort nog van mij.

PAP

2010-09-12T03:33:00.000-07:00

Sumbawanga General Hospital, Tanzania. Ochtendrapport, 6 juli 2010.

Dr. K.:

"Patient van het mannelijk geslacht, 38 jaar oud, binnengebracht om 23.00 uur. Slachtoffer van auto-ongeluk op de weg naar Mpanda. De patient was bewusteloos en bloedde uit mond, neus en linker-oor. Röntgenfoto's werden gemaakt en de patient bleek een impressie fractuur van de schedel te hebben, links occipitaal, alsmede open fracturen van het linker-dijbeen en de rechter elleboog. Verder drie gebroken ribben. De patient had ademhalingmoeilijkheden en een saturatie van 86% (N.B. de monitor is geleverd door de Stichting Tandoe, met dank). Pols 130, bloeddruk 130/100. Hb. 12.4. Beleid: de patient kreeg een lijn en intraveneuze antibiotica , Ceftriaxone, Metronidazole en X-Pen. Ringers Lactate werd toegediend, 1 liter per 8 uur. De patient kreeg O2, 5L/min. De patient kreeg een maag-sonde en 1.2 liter pap werd toegediend. De patient werd naar de intensive care unit gebracht. De conditie van de patient is stabiel."

Pap.

De obsessie van Tanzanianen met voedsel is ongekend. Nochtans kent Tanzania geen honger. Julius Nyerere, de "Grote Leraar" heeft, met zijn crypto-communistische waanideeën weliswaar de Tan-zaniaanse landbouw voor eens en voor altijd de das omgedaan, maar het Rijke Westen staat al tien-tallen jaren klaar om de gestaag exploderende bevolking van dit land met subsidies en voedselzen-dingen aan de praat te houden.

Ik vraag aan de studenten van het clinical-officers college - waar ik tot interim docent ben benoemd - hoe lang iemand zonder eten kan voordat hij doodgaat. De schattingen lopen uiteen van 2 tot 3 dagen. Dergelijke opvattingen leven kennelijk ook onder het verplegend personeel.

Gisteren. Zaterdagochtend, 08.15 uur. Op de stoep van het ziekenhuis (stel je er niet teveel van voor, het gaat om drie ruwe brokken beton in het zand, waar regelmatig iemand zijn nek over breekt), op de stoep van het ziekenhuis dus kom ik Nurse M. tegen.

Zo, zit het er op voor vannacht, vraag ik vriendelijk.

Vriendelijkheid is alles, hier in Tanzania.

Nee, nee, verklaart Nurse M., een van de minst slechte van de ICU, ik moet even naar Tanesco. Tanesco is de elektriciteitsmaatschappij. De salarissen zijn kennelijk binnen en dan moet hals over kop de energierekening worden voldaan. CASH, want de bank is langzaam en de afsluitploeg van Tanesco is snel. Heel snel.

Ik vind de ICU dus, zoals gebruikelijk, onbemensd, afgezien van de patiënten. Nurse M. heeft kenne-lijk dienst, maar heeft, zoals gebruikelijk, belangrijker dingen te doen dan op de ICU te passen.

Een dag of wat geleden ontwaakte Yusta, het 20-jarige meisje dat door iedereen was opgegeven, alsnog miraculeus uit haar coma(nou ja, ontwaakte…) Nu ligt zij hulpeloos in bed en kotst stromen gelig braaksel langs haar maagsonde. God zij dank heeft iemand haar op haar zij gelegd, zodat haar niet het lot treft van een eerder slachtoffer van dit ziekenhuis, die onder soortgelijke omstandighe-den stikte in zijn braaksel. Ik probeer wat op te vangen in een bekertje, zuig haar mond uit, maar telkens komt er een nieuwe golf. Uiteindelijk houdt het op.

ik ga maar eens in de status kijken. De afgelopen dagen heb ik verwoede pogingen gedaan om een vochtbalans te handhaven. Het meisje was zo septisch dat door een combinatie van extravasatie en hypoalbuminaemie (neem ik aan), de longen volliepen en er fors perifeer oedeem ontstond. Het fijne er van weet ik niet en ik kan er ook niet achter komen. De film is op in de afdeling X-ray, dus voor röntgen moet ze naar het nabijgelegen missie-ziekenhuisje worden gereden en dat overleeft ze niet. In ons one million dollar laboratorium doet geen enkele machine het meer en de urine dipsticks zijn op. Urine opvangen is hoe dan ook geen optie meer, omdat ze door de sepsis na prolonged labour en een keizer-snede fistels heeft, zowel van de blaas als van endeldarm naar de vagina en van de blaas naar de operatie- incisie. Wat elektrolyten betreft tast ik uiteraard geheel in het duister.

Ze heeft nog een redelijke bloeddruk, dus probeer ik haar op het randje van uitdroging te houden om haar ruimte te geven om te ademen. De vermoedelijke hypoalbuminemie (en anemie, vraagteken, ik heb immers geen Hb) heb ik tot nu toe kunnen bestrijden met spaarzame bloedtransfusies. Er is domweg geen andere manier om grote moleculen in haar circulatie te krijgen. Parenterale voeding is er niet.

Maar het bloed is nu ook op. Als ik dus nog iets wil zal het via het darmkanaal moeten, maar dat ligt stil. De buik is redelijk soepel, maar er heerst de stilte van het graf.

Gisteren besloot ik het er op te wagen en gaf de supervisor van de ICU, jawel, er is een echte super-visor, opdracht voor het toedienen van kleine hoeveelheden pap via de maagsonde. Ik wilde me nog gaan bemoeien met wat er in de pap zat, maar dat was niet aan de orde. Wie was ik om iets te zeg-gen van de originele Tanzaniaanse pap, die al zoveel patiënten het leven redde?

Niet meer dan 200 milliliter om mee te beginnen, zei ik, kleine beetjes tegelijk, dunne pap. Obser-veer wat er gebeurt. Ik scheef het nog eens duidelijk in de status.

Als ik vanochtend de vochtbalans bekijk kom ik tot de conclusie dat er gedurende de nacht ander-halve liter dikke pap is "toegediend". De Nurse kijkt mij tevreden lachend aan.

Ik wacht dus een poosje op Nurse M., maar er zal wel een hele rij staan bij Tanesco en als ik op de verpleging moet wachten kan ik hier net zo goed in de ICU gaan wonen, dus ik ga maar eens de ronde doen in de rest van het ziekenhuis, waar ik - zoals te verwachten viel - eveneens geen verpleging aantref.

Ik stuntel de patiënten langs met mijn gebroken Kiswahili, schrijf mijn bevindingen en beleid in de statussen zonder ook maar enige illusie dat ze zelfs ook maar zullen worden gelezen (de helft van de verpleging kan de in het Engels gestelde statussen niet lezen, de rest leest ze sowieso niet) en sjok terug naar de ICU. Daar is Nurse M. inmiddels bezig met de boel op te ruimen. Ik probeer haar de mantel uit te vegen, maar zij zegt dat zij niet verantwoordelijk is. Niemand is hier ooit voor iets ver-antwoordelijk. Per saldo breng ik hier ook niets tot stand. Wat doe ik hier eigenlijk nog. In een laatste poging een verschil te maken in deze onrechtvaardige wereld druk ik Nurse M. hart verder af te zien van het toedienen van pap. Vandaag. Ik schrijft het nog eens met hele grote letters in de status:

GEEN PAP VANDAAG!!!!!

Tegenover Yusta ligt nog een jong meisje, met exact hetzelfde probleem. Dat is niet verwonderlijk. Vrouwen bevallen thuis. Zelfs de in het land verspreide kliniekjes zijn nauwelijks bereikbaar voor de meeste dorpelingen. Er zijn geen wegen, er is geen vervoer en in de kliniekjes zijn nauwelijks voor-zieningen. Vrouwen met prolonged labour moeten van heel ver komen. Dan is het kind al dood (de moeder vaak ook). De ravage die de pogingen om te bevallen heeft aangericht en de aanwezigheid van de dode foetus leidt tot fistels en sepsis. Wekelijks worden er meerdere van dit soort patiënten binnengebracht. Hysterectomie tegelijk met de keizersnede durven de meeste artsen niet aan. Als de sepsis eenmaal heeft doorgezet wil niemand meer opereren. De patient verdwijnt naar de ICU en gaat daar dood aan de sepsis en aan de verwaarlozing. Maar….let op, onder het geheel vernieuwde regime van doctorbob(35) gaat dat nu dus allemaal veranderen.

Waarom heeft zij geen zuurstof meer, vraag ik, wijzend naar Pauline, het 17-jarige (!) slachtoffer van de kennelijk onstuitbare Tanzaniaanse paringsdrang, die steunend naar adem ligt te happen.

De zuurstof-concentrator moet rusten. (Dat is zo, na een tijdje oververhit de machine en alarmeert hij en dan moet hij rusten).

Maar dan neem je toch die andere?

De stekker van de andere past niet in het stopcontact aan deze kant van de muur. (Dat is waar. De stopcontacten aan de ene muur hebben ronde, Europese gaten, die aan de andere muur hebben platte, Engelse gaten. Er is een truc met een schroevedraaier, maar die leidt met enige regelmaat tot elektrocuties).

Hmm. Weet je wat we doen? We brengen het bed naar de overkant.

Ze kijkt me aan alsof ik haar zojuist heb gevraagd om samen in een koekepan naar Australië te roeien. Een bed zomaar naar de andere kant van de zaal brengen? In Tanzania?

Inmiddels zie ik ergens een verlengsnoer met een stekkerdoos. Die zijn universeel in Tanzania. Je kunt er elke willekeurige stekker in kwijt.

Weet je, zeg ik. We nemen het verlengsnoer.

Dat kan niet, zegt ze, daar zit de stekker van de ijskast in.

Ik trek de ijskast open. Hij is leeg. Het lichtje gaat niet aan.

Hij doet het niet, zeg ik.

Gisteren nog wel.

Hij is leeg.

Hij is voor de insuline.

Welke insuline. Er is geen insuline.

De insuline is op.

Dan kunnen wij het verlengsnoer toch gebruiken?

Morgen is er misschien wel insuline.

Dat zien we dan wel weer.

Ik sluit de machine aan. De enige neussonde slingert ergens op de grond tussen de resten van het braaksel van Yusta. Ik maak hem schoon en sluit hem aan. De saturatie (meter van de Stichting Tandoe) schiet omhoog.

Als ik zeg dat Pauline hetzelfde probleem heeft als Yusta, dan klopt dat aardig. Volgelopen longen, perifeer oedeem, sepsis. Pols 130. Bloeddruk 140/100 (?!). Hapt naar adem. Deze heeft de pap-manie nog kunnen ontspringen, maar het oedeem is wel ernstig toegenomen. Ik ga de balans maar eens bekijken.

Kijk, zeg ik. Er staat, maximaal 1.500 ml vocht per etmaal. Als ik dit allemaal optel kom ik aan 3.500 ml. Dat is twee liter te veel.

Ook dit heeft Nurse M. uiteraard niet op haar geweten.

Er zijn twee varianten op het toedienen van vloeistof in dit ziekenhuis. De eerste variant gaat als volgt: er wordt in het geheel geen vloeistof toegediend. Vergeten. De tweede variant is: als de fles leeg is, dan hangen we er een nieuwe aan. En dan weer een nieuwe, enz. Er is ook een mix mogelijk van deze varianten. De nachtploeg was kennelijk gecharmeerd van de tweede variant.

En waar is de Lasix die ik heb voorgeschreven?

Lasix?

Ja, Lasix, hier, 40 mg 2 x per dag. IV.

De familie had geen geld om het te kopen.

Wat staat hier? In de status.

Eh….als de familie geen geld heeft om Lasix te kopen, bel dan doctorbob 07-57579231.

Ik haal uit mijn tas wat ampullen Lasix. Ik heb een geheime voorraad.

Drie-en-een-halve liter water en geen Lasix, zeg ik.

Maar de patient heeft toch vloeistof nodig. Ze kan niet drinken.

Ik neem haar mee naar de patient, knijp diepe kuilen in haar voeten en handen en laat de zuster naar het luide gekraak in haar longen luisteren. Ik probeer haar het verband uit te leggen, maar het is onbegonnen werk.

Er ligt nog een mevrouw op de ICU. Het is een lief, dik mens met maligne hypertensie. Ik ben al een dag of wat bezig met haar. Gisteren maakte ze de vergissing om een keer diarree te hebben en wat verhoging. Zoiets moet je niet melden in SGH, want dan gaat de beuk er in.

Malaria, luidde de conclusie van de arts die er in allerijl bij werd gehaald en gastro-enteritis. Men liet, geheel volgens protocol, quinine in liters en liters suikerwater inlopen, de patient werd onder de anti-biotica gestopt en de Lasix en de andere hypertensiepillen werden in de algehele opwinding maar even vergeten en nu zitten we weer ruim boven de 150 onderdruk en kan ik weer overnieuw beginnen.

's Avonds kom ik nog een keer terug. Nurse M. is naar huis, waar zij in elk geval met een gerust hart het licht aan kan draaien en naar de TV kan kijken, vanavond: de rekening is op tijd betaald. In plaats daarvan is Nurse N. nu paraat.

Nurse N. meldt vol trots, en niet zonder enig sarcasme, dat Yusta vandaag maar liefst 700 ml pap is toegediend en dat ze het niet heeft uitgebraakt.

Wat staat er met koeieletters in de status, vraag ik Nurse N.

Maar ze kan toch niet zonder eten?

Afrika. Ik zucht en bezit mijn ziel in Europese lijdzaamheid.

Wat is al dat geschreeuw, vraag ik.

O, zegt Nurse N., dat is Yusta, de is bezig de Here aan te roepen en de duivel uit te drijven.

Ik hoor haar gillen: Watoto Watakatifu Wanakuja, Wanakuja Watoto Watakatifu! (de heilige kinderen komen, de heilige kinderen komen!). Misschien willen ze ook pap.

Maar er is de volgende dag toch een lichtpunt te melden. Yusta heeft naar mij geglimlacht.

Gaat het beter, vroegen we haar,Nurse W. en ik. Unaendelea vizuri?

Iwezavyo, zei ze.

Wat betekent dat, vraag ik Nurse W.

Somehow, zegt Nurse W.

En toen glimlachte ze. Het was maar een klein, vaag glimlachje, maar het maakt het allemaal ineens draaglijk en de moeite waard. Ik heb poedermelk gekocht om door haar pap heen te roeren. Er zit 23 gram proteine in per 100 gram poeder.

LAKINI HAPIGA KULIKO MIA TANO MILLILITER KILA SIKU, TAFHADALI!

(Maar niet meer dan 500 ml per dag, Godverdomme!)

INTENSIVE CARE

2010-09-12T03:32:00.001-07:00

Het ziekenhuis van Sumbawange mikt op quality care. Elke ochtend om 7.45 uur is er een bijeen-komst van alle artsen en afdelingshoofden-verpleging in een grote, sierlijk betegelde hal. Aldaar worden de nieuwe opnames voorgedragen en eventueel besproken. Daarna mag iedereen zijn hart luchten over de gang van zaken in het ziekenhuis. De voordracht geschiedt in het Engels. De bespreking in het Kiswahili.

Er wordt heel zachtjes gesproken. Dat heeft twee redenen: Tanzanianen zijn weinig - om niet te zeggen helemaal niet - confronterend. Je zegt niet even tegen iemand wat je er allemaal van vindt. In elk geval niet als diegene mogelijk iets anders vindt.

Ik begrijp er weinig van, van dat Kiswahili, maar het woord labda is niet van de lucht. Ladba betekent: misschien. Misschien zou deze patient nog in leven zijn als we misschien dit of dat misschien wel of niet hadden gedaan…

De tweede reden zijn de tegels, alles dreunt rond door de lege hal, dus fluisteren werkt nog het best.

Ik vang zo nu en dan wel iets op en begrijp in grote lijnen waarover het gaat. Vooral omdat ik dage-lijks tegen dezelfde krankzinnige toestanden aanloop als de rest van het personeel. Er worden rapporten uitgebracht, klachtenlijsten voorgedragen, suggesties gedaan, boosheid geuit. Als iedereen is uitgeraasd, spreekt de medisch directeur, de vriendelijkste en meegaandste man die ik ooit heb ontmoet, bemoedigende en wijze woorden. Daarbij vallen onophoudelijk de woorden labda en quality care. Vervolgens verandert er helemaal niets.

Niets.

Helemaal niets.

Je moet je zo'n ziekenhuis als volgt voorstellen. Een groot aantal langwerpige, lage gebouwen, op een rijtje. Gestuct baksteen, met golfplaten daken. Witgekalkt (ooit), wrakkig, met gebroken ruiten. De scherven zitten steevast nog in de sponningen. Dat tocht lekker door. Handig in de Congo, maar niet in Sumbawanga, waar het koud is. De lakens waaien soms van de bedden en 's nachts kleumen de patiënten onder minimaal drie dekens de nacht door.

De gebouwen zijn verbonden door een overdekt betonnen looppad. Er tussen groeit armetierig gras.

Elk van die gebouwen is een wardi. Een grote zaal met heel veel bedden. Er is een wardi voor kinderen, er is een wardi voor septische mannen en een voor septische vrouwen. Ook twee voor non-septici. En er is een Intensive Care Unit. Het bordje op de deur hangt er al heel lang, zo te zien, dus het is geen modegril. Hier wordt quality care geleverd en ook nog eens intensive op de koop toe. Dat beloofde heel wat en dus ging ik er op een dag, uit nieuwsgierigheid, naar binnen. Er lagen twee patiënten, beide in coma. Verder was het gebouw leeg.

Er was geen verpleging. Er waren geen monitors, geen beademingsmachines, er piepten geen alarmpjes. Hier en daar hing een lege infuusfles aan een roestige standaard. Het geheel ademde daardoor een wonderbaarlijke en weldadige rust uit. Het leek een mooie plek voor een rustig en waardig levenseinde. In een hoek van de zaal was een kantoortje met de kast met medicijnen en de statussen, maar dit kantoortje bleek op slot. De comateuze patiënten ademden gelukkig zelfstandig, zij het met weinig enthousiasme. Het intensieve van de care ontging mij een beetje. Er was - eigen-lijk, al met al - überhaupt geen sprake van enige vorm van zorg.

Ik besloot er een punt van te maken er elke dag twee maal een kijkje te gaan nemen. De eerste zeven keer dat ik mijn hoofd om de deur stak was er nog steeds geen verpleging. Soms lag er een nieuwe patient, soms was die na een tijdje weer verdwenen. Soms stonden er familieleden aan het bed, die mij vragen stelden in het Kiswahili, die ik niet begreep. Ik maakte dan maar een gebaar dat ik het ook allemaal niet snapte en koos schielijk het hazepad. Na enig zoeken vond ik uiteindelijk de sleutels van het kantoortje, onder matras van een leeg bed. Ik keek eens in de statussen en begreep dat er al 7 dagen geen arts meer was geweest. Ik veranderde hier en daar het beleid. Daarna sloot ik het kantoortje braaf weer af en legde de sleutel terug.

De volgende dag bleek dat mijn instructies werden opgevolgd. Medicatie was gewijzigd, vloeistof was toegediend. Maar van de verpleging nog steeds geen spoor. Soms gebeurde er ook helemaal niets met mijn management. Wat er met patiënten gebeurde die verdwenen bleef ook onduidelijk. Misschien overleden zij. Vaak bleken de sleutels op een andere plaats verstopt en soms kom ik ze niet vinden. Dan hing ik boze briefjes op de gesloten deur van het kantoortje en dan lagen ze de volgende keer weer op de oude plaats. Een beetje frustrerend was het wel, maar ondanks alles begon er toch plezier in te krijgen.

Een van "mijn" patiënten was een meisje van 13, dat al tien dagen in coma lag. Het werd behandeld voor malaria en typhus, ondanks het feit dat het geen koorts had en geen diarree. Het reageerde niet op stevige pijnprikkels, maar trok een grimas als je probeerde haar nek te bewegen. Na vier dagen cephalosporines had ik drie punten gewonnen op de Glasgow Coma Scale, met andere woorden: ze opende haar ogen en probeerde haar lijn er uit te trekken. Hallelujah.

Op een dag vroeg ik de onderdirecteur wie er eigenlijk verantwoordelijk was voor de ICU.

Ja, eh… dat zijn we eigenlijk allemaal.

Toch krijg ik de indruk dat er niet al te veel wordt omgekeken naar de patiënten.

Nee? Nou ja…dat zou eigenlijk wel moeten. Misschien kun jij er zo nu en dan langs gaan. De verpleging zou eigenlijk…Dr. K., de anaesthesist is misschien het eerst…

Ik beloofde dat ik de boel in de gaten zou houden. Dat was een hele opluchting voor dr. J.

Na een dag of wat brak plotseling het grote moment aan. Ik stommelde het gebouwtje binnen en tot mijn verbazing trof ik een hele club witte jassen rond een bed. In het bed lag een zweterige, bleke vrouw naar adem te happen. Shock?

Er moet een lijn in, opperde iemand. Dat vond iedereen een goed idee. Er werd om een cannula geroepen, om spuiten en naalden. Om vloeistof, om buisjes voor het laboratorium. Om van alles en nog wat, maar het kantoor met de spullen was dicht en verder was er op deze afdeling intensive care niets, maar dan ook echt niets van dit alles voorhanden. Er begon een grote speurtocht. Iedereen was er druk mee. Vanuit allerlei kastjes in diverse afdelingen, waarvan de sleutel uiteraard ook verdwenen was, vanuit geheime privé voorraden, vanuit de operatiekamers, etc. werd materiaal aangevoerd, totdat er voldoende was om een drip te installeren. Helaas kreeg niemand er een lijn in. Dat heb je wel vaker in shock. Het enige alternatief is om een stuk been open te snijden, ergens een ader op te duikelen en daar een lijn in te stoppen. Er begon een nieuwe speurtocht naar instrumen-tarium, sutures, etc. Denk vooral niet dat er daarbij haast werd gemaakt. Ik was de enige die, met mijn manke poot, probeerde te hollen, hetgeen bij de verdere medische staf het commentaar "hey, what's wrong with you!" uilokte. Na ongeveer een uur hadden we voldoende spullen om de "operatie" uit te voeren. Deze verliep succesvol. Helaas was er maar 500 ml vloeistof. Nieuwe speurtocht. Na anderhalf uur was de patient nog steeds niet overleden en liep er vloeistof in. Er werd opgelucht adem gehaald. Intensive care was andermaal effectief gebleken. De verpleging bleef dirmaal - uitzonderingsgewijs - op haar post en kon dus drie uur later welgemoed de dood vaststellen.

Als ik om 5 uur naar huis ga ligt er, in het zand voor de stoep van het ziekenhuis een man op de grond. Hij heeft boeien om handen en voeten en draagt de oranje pyama van de lokale gevangenis. Twee militairen met een AK-47 om hun nek staan er een beetje beteuterd bij te kijken. De man doet hardnekkige pogingen om adem te halen, zonder al te veel succes. Links en rechts lopen mensen het ziekenhuis in en uit. Niemand neemt notitie van de man.

- Wat is er met hem? vraag ik een van de soldaten.

De soldaat probeert, met zijn voet, de man een beetje om te draaien. Hij blijkt er van voren nogal blauw uit te zien, terwijl de meeste mensen hier toch een gezonde bronzage hebben.

- Astma.

Ik scharrel een brancard en een verpleegster bij elkaar en duw de man het ziekenhuis in. Het gaat niet goed met hem. We brengen hem naar intensive care, want ik weet dat we nog een paar cannulas over hebben van de vrouw met de shock en de zuurstof-concentrator zal er ook nog wel staan.

Van vernevelen hebben ze hier nog nooit gehoord. Er is aminophyilline en hydrocortisone, als je het kunt vinden, maar waar?

O, verklaart de verpleegster, degene die hielp met duwen, kom maar even mee. Ze duikelt ergens een sleutel op, waar ze een la mee open maakt, waarin de sleutel voor een kistje, waarin de sleutel voor een kast in een achterkamertje. In de kast staan tientallen liters vloeistof,dozen vol cannula's, emmers Lasix, spuiten, naalden etc.

Goh, zeg ik, had ik dat geweten, we hadden laatst iemand in shock en we hebben het hele ziekenhuis afgestruind om aan spullen te komen. Waarom houden jullie deze voorraad geheim. Ik zeg het tegen de kolossale achtersteven van de vrouw, die bezig is naar aminophylline te graven in een doos vol gemengde medicamenten.

Omdat dit voor noodgevallen is bestemd, zegt de achtersteven.

Op de een of andere manier begin ik - ondanks alles- toch gehecht te raken aan deze ICU. Ik besluit er elke dag tenminste twee maal te gaan kijken. Daarvoor zou ik vijf maal moeten komen, want drie van de vijf keer is er geen verpleging. Ik spreek met allerlei verpleging af waar ze de sleutel neer zullen leggen, maar ik vindt hem daar maar zelden. Uiteindelijk is de sleutel in het geheel niet meer te vinden. Ik kan dus zelden bij de status en bij de spullen. Maar ik ben niet voor een gat te vangen. Ik sjouw een tas mee met een bloeddruk-meter, een glucosemeter, naalden, infuusvloeistof, bloedmonsterbuisjes, aanvraagformulieren, etc. etc. Veranderingen in het beleid plak ik op de deur van het kantoor. Niemand voelt zich overigens aangesproken door deze wanhoopsactie.

Uiteindelijk wordt het me toch te gortig. Prof. Skip, de bezoekende Amerikaanse chirurg heeft een laparotomie verricht bij een jonge vrouw. Hij heeft er drie uur van zijn leven aan besteed en het is een kwestie van leven of dood.

Omdat ik er - uitzonderingsgewijs - de hele dag niet ben geweest, ga ik om 10 uur 's avonds alsnog kijken. Ditmaal is niet alleen het kantoortje afgesloten, maar het hele gebouw is dicht. Zijn alle patiënten vandaag overleden? Nee, nee…de verpleger is vast even iets gaan halen. Wat, of waar wordt niet duidelijk. Ik begin een speurtocht. Na een half uur zoeken blijkt de man een praatje te maken met zijn neef, die die nacht toevallig de poort bewaakt. De neef kon immers niet naar hem toekomen, omdat dan de poort onbewaakt zou zijn.

Waarom heb je de deur niet opengelaten?

Er komt toch niemand.

Reden temeer om de deur open te laten.

Dan wordt er gestolen.

Wat wordt er gestolen. De patiënten? De bedden?

Hmmm.

De man blijkt niet alleen vergeten te zijn dat hij op de patiënten moet passen, maar hij heeft en passant ook vergeten de IV-vloeistof toe te dienen, alsmede de anti-biotica. Ja, hij heeft ze wel toegediend, maar hij heeft het niet opgeschreven. Hoeveel heeft hij toegediend? Dat weet hij niet meer.

Ik zie erop toe dat het alsnog gebeurt en ga naar huis. De volgende avond kom ik terug. Ditmaal is hij op zijn post, maar hij heeft opnieuw vergeten vloeistof toe te dienen en ook de anti-biotica heeft hij maar laten zitten. Terwijl ik de patiënte onderzoek om de schade vast te stellen overlijdt zij.

Het is een buitengewoon treurige zaak, zegt de man.

Ik veeg hem de mantel uit, maar hij lijkt weinig onder de indruk.

Terwijl ik in het kantoortje mijn bevindingen opschrijf - niet dat ooit iemand ze zal lezen - staat hij in de deurpost naar mij te kijken.

Mag ik je iets vragen, zegt hij.

Ja.

Nou ja, kijk….eh…waar kom jij vandaan?

Uit Holland.

Weet je, stel nou dat ik…zeg maar…in Holland zou willen werken, als verpleegkundige, zou jij mij daar dan bij kunnen helpen?

Je kunt dit soort dingen melden, bij allerlei supervisoren en bovengestelden, maar dat wordt hooguit voor kennisgeving aangenomen. En klikken is cultureel totaal onaanvaardbaar. Regelrechte confrontatie ook. Bovendien is dit geen uitzondering maar regel. En tenslotte ben ik hier te gast en heb ik niets in de melk te brokkelen: niemand zit te wachten op nog een arrogante mzungu die eens even komt vertellen hoe het hoort.

Maar dan gebeurt het. Ik spring uit mijn vel.

Een jonge vrouw, prolonged labour 100 km van het ziekenhuis, dood kind, ernstige sepsis. Er wordt uren gedelibereerd of er een hysterectomy zal worden gedaan en uiteindelijk komen we tot de conclusie dat er geen keus is: als we haar op tafel leggen gaat ze waarschijnlijk dood en als we het niet doen gaat ze zeker dood. Een bekend en veel voorkomend dilemma in het ziekenhuis. Opereren dus.

Maar Prof. Skip moet die dag afreizen en dus wordt het de volgende dag en dan besluit dr. J. , de chirurg, om het toch maar niet te doen. Probeer jij haar maar te redden, zegt hij tegen mij.

Het is een hopeloze zaak. Het meisje is comateus, hapt naar adem, haar longen zitten vol vloeistof, haar enkels vol oedeem. Pols 130, temp. 38.6. Ze heeft een laag Hb en er is geen bloed meer, ze heeft een bloedsuiker van 2.0 en er is geen dextrose, het lab ligt volledig op zijn kont en de familie heeft geen geld om medicijnen te kopen. Ik kan geen elektrolyten meten en als ik het wel kon had ik niets om ze bij te stellen. In het ziekenhuis zijn alle medicijnen op, behalve paracetamol en co-trim tabletten. Ze heeft een VV-fistel en de bloedige urine loopt naast de cathether op het bed. Het enige wat ik nog heb om mee te spelen is een beetje bloeddruk. Ik besluit om iedere drie uur te komen, tussen 8 en 24 uur. Ik speur alle minuscule apothekertjes in de stad af en schraap zowaar enige bruikbare medicamenten bij elkaar. Ik betaal het weliswaar zelf, maar medicijnen kosten hier een schijntje. Ik geef haar suikerwater door een maagsonde, improviseer een O2 masker met een plastic bekertje, bewaak haar intake als een leeuw en spreek haar regelmatig bemoedigend toe in het Nederlands. Dagenlang is er nauwelijks vooruitgang. De medewerking van de kant van de verpleging blijft rudimentair.

Als ik op een avond weer voor een gesloten deur sta en de sleutel is nergens te vinden hang ik het volgende briefje op.

"Indien jullie het gvd nog een keer presteren om de sleutel weg te maken, dan neem ik het eerste het beste vliegtuig terug naar Europa. Dit is geen grap. Ik ben razend!"

Wanneer ik de volgende dag binnenkom staan er drie verpleegkundigen naar het briefje te staren. Zij delen mij mee dat zij het briefje niet gepast vinden. Ik deel hen ook het een en ander mee. Ik doe dat in weinig vleiende bewoordingen. Zij delen mij vervolgens mee dat ik mijn stem niet moet verheffen. Ik deel hen vervolgens op mijn beurt mee dat ik daar het volste recht toe heb en ik leg hen onom-wonden uit waarom ik dat vindt. De vier daarop volgende dagen keurt geen van de dames mij meer een blik of een woord waardig.

Maar dan gebeurt het. Plotseling is er vrijwel voortdurend verpleging. Dag en nacht. Heel soms is er niemand, maar dan hangt er een briefje op de deur waar de sleutels zijn en wanneer de verpleging terugkomt. De medicijnen worden verstrekt, de IV-flessen worden genoteerd, er worden bloed-drukken gemeten en temperaturen. Ik schrijf zwijgend mijn instructies op en ze worden zwijgend opgevolgd. Feilloos. Maar verder besta ik niet meer voor de ICU-staf.

Ik vindt dat niet leuk. Ik wil graag aardig gevonden worden. Aan de andere kant geeft het zijn van een klootzak ook wel een soort satisfactie in een geval als dit. Sommige van de dames draaien zachtjes wel wat bij, maar de supervisor, een kleine, zachtaardige vrouw blijft mij nurks negeren.

En dan gebeurt het wonder. Vier dagen later zit ik bij dr. J. op kantoor als de supervisor binnenstormt met groot nieuws. Yusta is wakker geworden! Ze praat en ze heeft iets gedronken. Pas als ze het hoge woord eruit heeft ziet ze mij. Op dat moment kan ze het toch niet laten om mij ook maar te feliciteren. En ik feliciteer haar ook, want voor het eerst sinds jaren is er een patient gered door consequente en intensieve zorg. En dan zeg ik dat ik het allemaal niet zo heb bedoeld en zij zegt dat de staf toch eigenlijk ook wel heel erg laks is geweest al die tijd en dat het nu allemaal beter wordt.

En ik wordt weer aardig gevonden en dat vind ik fijn. En Yusta doet het weer een beetje en dat is ook fijn. En de zon schijnt en dat is fijn en even lijkt het Sumbawanga Regional Hospital op een echt ziekenhuis. Nou ja, voor zolang als het duurt.

HB

2010-09-12T03:29:00.000-07:00

Sinds gisteren doet het lab geen Hb meer. Het lab doet al heel lang geen bloedbeeld meer en geen ureum, geen calcium, kalium en geen chloride. Ook geen natrium en geen bilirubine, en geen suiker-gehalte en geen amylase en nog een heleboel andere dingen niet meer, want de hypermoderne machines zijn stuk of er is geen reagens meer. CD4 kan ook niet meer worden gedaan. Geen reagens, zegt het lab. Vreemd, want het reagens en alle medicijnen die er niet meer zijn worden door het Amerikaanse HIV/AIDS-programma betaald. Gewoon te lui om te bestellen? Nee hoor, het geld is opgegaan aan een gigantische villa voor de HIV/AIDS coördinator. (Ik was er onlangs op bezoek).

Eigenlijk doet het lab praktisch niets meer. Het doet enkel nog bloedfilms voor malaria, maar daar bakken ze weinig van, want van de laatste 153 kwam er maar een positief terug. En ze kijken of ze parasieten kunnen vinden in poep. Ook dat lukt maar zelden.

Het splinternieuwe lab kostte op de een of andere manier 475.000 USD, ruim twee keer wat het in Europa zou hebben gekost, tegen Europese prijzen. Een bouwvakker kost hier 5 euro per dag. Reken maar uit waar het geld is gebleven. De president kwam het onlangs openen, het lab.

De verpleging vraagt op het ochtendrapport: hoe kan dat nou, dat het lab geen Hb meer kan doen?

Jasper houdt een lang verhaal, waarin, zoals gebruikelijk, vele malen het woord "labda" voorkomt. "Misschien…"

Kom, zeg ik tegen Jasper, als iedereen aan het werk is gegaan, ze moeten die oude machines toch nog hebben, waar ze het vroeger mee deden? Het kan toch gewoon ook met de hand?

Ja, zegt Jasper. Dat zou eigenlijk wel moeten. Weet je, we gaan maar eens een kijkje nemen.

In het lege lab (het personeel is naar huis - er is immers niets te doen), vinden we uiteindelijk het plaatsvervangend hoofd. We gaan naar zijn kantoor en gaan er eens gezellig voor zitten.

Het plaatsvervangend hoofd vindt het helemaal niet gezellig, dat we er voor gaan zitten. De chef medische staf en een mzungu die komen uitvissen hoe de vork in de steel zit, hij vindt het maar niks. Hij is helemaal niet op zijn gemak. Hij hakkelt zelfs een beetje.

Hoe kan dat nou, dat niks et meer doet, vraagt Jasper.

Ik houd mijn mond en zie belangstellend en beleefd grijnzend toe.

Ja, eh…het is eigenlijk allemaal, ja, kijk, de machines zijn stuk en eh…de reagens is op.

Inderdaad, de machines zijn stuk en de monteur moet uit Nairobi in Kenya komen, als er tenminste een monteur is.

Eh…dat gaat dus…eh…eigenlijk niet lukken.

Dus de machines blijven stuk?

Ja,…eh,…ja…daar komt het eigenlijk wel op neer.

Maar de oude machines, zijn die er nog, vraag ik, belangstelling en behulpzaamheid veinzend, waarbij is er voor zorg dat een fijnzinnig cynisme niet onopgemerkt blijft.

Eh…ja…eh…, maar daar hebben we geen ja, eh…spullen voor…reagens en zo.

Weet je, zeg ik tegen Jasper, laten we die oude machines maar eens gaan bekijken. Misschien kunnen wij er wel iets mee. Ik herinner me vast nog wel iets uit mijn studententijd.

We stappen het prachtige, moderne laboratorium in, waar de grote, vlekkeloos schone, hyper-moderne machines stilletjes van hun ziekengeld staan te genieten.

Aarzelend duikelt de lab-manager uit allerlei kasten wat voorwereldlijke apparatuur op.

Ik zie niet in waarom die dingen niet kunnen werken, opper ik blijmoedig.

Ja…eh…er ontbreken dingen.

Die bestellen we bij.

Ja, dat hebben we geprobeerd, maar ze moeten van heel ver komen, uit Europa. Ze komen er aan, maar het duurt…

Hoe lang precies?

Nou…eh…misschien wel 3 maanden, of misschien meer, een half jaar…

Ik schrijf op wat er ontbreekt en de merken van de machientjes, soms zakformaat groot.

Hier en daar staat de leverancier nog vermeld op het plaatje, met telefoonnummer en al.

Ik bel ter plekke naar Dar es Salaam en krijg prijsopgave en levertijd. Het gaat om bedragen van 50-100 USD en de levertijd is twee dagen.

De lab-manager staat er wat sip bij te kijken.

Sturen maar, zeg ik in de telefoon.

De man heeft "Sumbawanga General Hospital " gehoord en wil eerst geld zien.

Geen probleem.

Ik bel nog een andere leverancier. Binnen tien minuten heb ik voor 150 dollar een wat oude machientjes een heel laboratorium bij elkaar. Hb, bloedbeeld, elektrolyten, noem maar op.

Ik kijk de lab manager triomfantelijk aan.

Er was geen geld voor, zegt hij.

Je hebt nooit om geld gevraagd, zegt Jasper. 150 dollar is echt geen probleem. (Dat blijkt niet waar, het is een enorm probleem. Uiteindelijk schiet ik, in mijn onschul,d het geld voor. Ik krijg het terug zodra de boekhouder terug is van vakantie, zegt dr. J. Niet doen. Nooit meer terug gezien. De boekhouder niet en het geld niet.Dit is een toegevoegd commentaartje achteraf, van de redactie).

Ik zou denken dat het hoofd van het lab opgetogen zou zijn als zijn lab - van een half miljoen dollar, waarvan zeker 75% is verdwenen in de zakken van allerlei boeven - weer iets kan doen, maar nee, hij heeft er behoorlijk de pest in.

Ik had een groot probleem met de assistent-verpleegkundigen op de medische wardi. Ze waren er nooit, gedurende hun dienst, omdat ze andere dingen te doen hadden - zoals shopping, naar de bank gaan of naar de markt, of op bezoek bij Tante Eulalia, enz. -en als ze er al waren, dan verdwenen ze zodra ze mij zagen komen. Dat deden ze waarschijnlijk omdat ze medelijden met mij hadden als ik me probeerde te redden met mijn gebroken Kiswahili. Mogelijk vonden ze het ook niet leuk als ik ze er elke keer fijntjes op wees dat ze de patiënten moesten verzorgen en niet ombrengen.

Uiteindelijk legde ik het probleem bij Jasper neer, die nu gezorgd heeft dat ik competente en Engels sprekende verpleging heb op mijn rondes. Zij zijn er ook daadwerkelijk en het is een zegen. Om mijn goede wil te tonen probeer ik nu zoveel mogelijk Kiswahili te spreken en we hebben de grootste lol.

Vandaag is de meest cynische van de dames present, de spreekbuis van de (terecht) ontevreden verpleging, dr. M. noemt haar Skania, en slagschip van een vrouw.

Goh, zeg ik, ik ga het lab beheren.

O, ja?

Ja, ik heb nieuw materiaal besteld, het blijft allemaal van mij. Ze mogen het lenen.

Het werd tijd ook, zegt Skania. De klootzakken.

Hoezo?

Je denkt toch niet dat het om kapotte machines gaat. Als ze al kapot zijn, dan hebben ze ze zelf kapot gemaakt.

Waarom?

Waar gaan die patiënten nu allemaal naar toe, voor hun bloedtest en zo. Wat denk je?

Geen idee.

Naar een privé-laboratorium. En raad eens van wie dat is?

Geen idee.

Van het hoofd van het ziekenhuis-laboratorium.

Hou op.

Vraag het Jasper.

Dat doe ik.

Ja, zegt Jasper, het klopt. De regering heeft toestemming gegeven dat alle ziekenhuispersoneel

naast het werk in het ziekenhuis een privé apotheek mag openen, of een laboratorium, of een

praktijk als dokter.

Dat van die medicijnen, die verdwijnen, is dat ook…

Ja. Grote hoeveelheden medicijnen verdwijnen. Het hoofd van de apotheek van het ziekenhuis heeft een grote apotheek tegenover het ziekenhuis.

Dus het personeel van de apotheek zorgt voor schaarste in het ziekenhuis, zodat iedereen de medicijnen aan de overkant moet kopen voor 4 of 5 maal de prijs. Grote God, Jasper. Een beetje corruptie is leuk. Iedereen moet zijn kinderen naar school kunnen sturen, maar dit is toch wel heel erg.

Ja, dat is het ook.

Ik bedoel, er gaan hier mensen dood die geen medicijnen kunnen betalen omdat ze worden gestolen door het personeel van het ziekenhuis. Ik spring vaak genoeg zelf bij. Dit is toch om gek van te worden.

Dat is het ook. Vroeger was het allemaal niet zo erg. Het ging om tien procent of zo. Dat is normaal in een ziekenhuis. Maar nu gaat het om enorme bedragen. En het is bovendien een moeilijke tijd.

Hoezo?

Nou ja…over een paar maanden zijn er verkiezingen.

Ik zou denken dat de regering er dan voor zorgt dat de mensen gezondheidszorg krijgen.

Nee, natuurlijk niet. De regering heeft het geld nodig om uit te delen in de dorpen, om te zorgen dat ze aan de macht blijven.

O ja, natuurlijk. Dom van mij.

En de westerse donoren hebben de regering honderden miljoenen gekort op de ontwikkelings-samenwerking, omdat ze niets aan de corruptie doen. Die tekorten worden allemaal verhaald op gezondheidszorg en onderwijs.

Hmm. Ik wil niet onbescheiden zijn, maar hoe houdt jij je hoofd eigenlijk boven water?

Ik heb koeien.

Koeien?

Ja. Ik heb er altijd van gedroomd om cowboy te zijn. Zo met een hoed en laarzen en een lasso en zo.

Serieus?

Ja. Mijn broer heeft een grote cattle farm in Virginia. Ik ben een tijd lang bij hem op bezoek geweest. Hij heeft me het geld gegeven om het op te zetten. Ik zou hier gek worden als ik dat niet had. Het is ver weg van hier, in de bergen. Ik denk er vaak aan om het bijltje er bij neer te gooien hier. Er valt hier niet te werken met het bestuur dat we hier hebben. Je weet wel wie ik bedoel. Zij vullen hun zakken tot ze uitpuilen. Ze kopen auto's bij de vleet, laten overal huizen en hotels bouwen, dit ziekenhuis wordt gewoon uitgekleed. De verpleging heeft al een half jaar geen overwerk uitbetaald gekregen. Het geld is verdwenen. Ik kan er natuurlijk mee ophouden, maar zo nu en dan red ik nog een paar mensen het leven. En ik zou niet kunnen leven zonder mijn vak uit te oefenen. Maar zolang ik in het weekend naar mijn koeien kan gaan kijken, is het net uit te houden.

Ik geloof hem. Hij is de zachtaardigste, vriendelijkste, best-gemanierde man die ik ken. De speknek die dit hospitaal terroriseert en tot op het bot uitmelkt heeft hem volledig in zijn zak. Hij beeft voor de man. Hij staat er als een kleine, hulpeloze jongen bij in zijn gezelschap. Hij kan nog geen plas doen zonder zijn toestemming.

Weet je, zegt hij tegen mij. Als we die man ooit kwijtraken, dan zouden jij en ik iets heel moois kunnen maken van dit ziekenhuis.

We staan in het armetierige kamertje dat hij net heeft ingericht als peadiatric emergency room.

De verf bladdert van de muren, de betonnen vloer vertoont gaten. Er staat een gammele onderzoektafel en een verroest schaaltje met wat veel te grote cannules en een paar spuiten.

In een hoek staat een oude operatielamp, waarvan nog een lichtpunt het doet. En dat was het.

Ja, zeg ik. Een ziekenhuisje voor ons tweeën. Dat zou heel mooi zijn.

Vandaag kreeg ik een hele rits mails. Een van een professor in de antropologie in Berkeley, een van een Noorse NGO, een van een Duitse medicus. Deze willen, met nog allerlei andere ex-afficionados van het Grote Goed Doen een actie op touw zetten om de Regional Medical Officer, oftewel Speknek te wippen met behulp van de Regional Commissioner (een soort commissaris van de koningin).

Mijn zegen hebben jullie, schrijf ik terug, maar dit is eerder iets voor de Tanzanianen dan voor een stel heetgebakerde bleke sandalendragers. Toch? Bovendien, denken jullie werkelijk dat die man er nog zou zitten als hij niet werd gedekt door al het andere boeventuig? Wordt wakker!

De betreffende NGO meldde dat ze ophielden met het ondersteunen van het ziekenhuis. Bravo, heb ik teruggeschreven. Dat besluit heb ik een tijdje terug ook al genomen. Alleen was het ziekenhuis erg weinig onder de indruk. Maar doe je best. Wordt vervolgd.

WITTE OLIFANT

2010-09-12T03:28:00.000-07:00

Het begrip witte olifant is het best te begrijpen aan de hand van een voorbeeld. In de tachtiger jaren bouwde Westinghouse, op kosten van de Wereldbank, een atoomcentrale op de Filippijnen. De rekening bedroeg 1.5 miljard dollar, toen nog veel geld. Toen de centrale klaar was verklaarde het Internationaal Atoom Agentschap dat het ding niet in gebruik kon worden genomen omdat het risico van een aardbeving te groot was.

Een ander aardig voorbeeld is de Betuwelijn. Deze kostte 13 miljard euro en toen de spoorweg klaar was bleken alleen al de kosten van het in gebruik nemen zo hoog, dat het niet laten rijden van treinen op het traject jaarlijks een besparing van tientallen miljoenen euro's op zou leveren.

Sumbawanga heeft zijn eigen grote witte olifant. Ik meldde dit al eerder. De Wereldbank (zat Ad Melkert hierachter? Het zou me niet verbazen) bouwde in Sumbawanga een slachthuis, waar 2.000 stuks vee per dag konden worden geslacht. Helaas lopen er in heel Rukwa district, een gebied ter grootte van Nederland, geen 2.000 stuks vee rond, dus was men snel klaar.

Het Sumbawanga General Hospital is, qua witte olifanten een goede tweede. Ik meldde al eerder dat de President van Tanzania onlangs het nieuwe laboratorium heeft geopend. De Amerikaanse Abbott Foundation (zit Ad hier misschien ook achter?) zorgde voor de financiering. Niet alleen betaalden zij vijf maal teveel geld voor het neerzetten van een gloednieuw en totaal overbodig gebouw, zij zorg-den ook voor de installatie van de allerlaatste technologische diagnostische machines. Het soort "kind kan de was doen" machines, waar je aan de ene kant een buisje bloed in stopt en waar aan de andere kant de uitslagen, gecomputeriseerd en al, uit komen rollen.

Maar jullie voelen hem al aankomen: met die machines ging het op de een of andere manier niet echt goed. Toen ik twee maanden geleden in dit ziekenhuis begon liep het nog wel aardig. Maar na een poosje bleek dat ook deze hypermoderne machines reagens verbruikten en toen dat op was bleek het nergens te krijgen. Of misschien was het wel te krijgen, maar niemand wist waar. Of mis-schien wist iemand wel waar het te krijgen was, maar bestellen is een hoop gedoe en het moest van ver komen (Dar es Salaam, 1700 km.). En er was geen geld voor.

Daarna kwamen er problemen met machines die nog wel functioneerden: ik werd met enige regel-maat geconfronteerd met bizarre uitslagen, die niet overeenkwamen met het feit dat de betreffende patient (nog) in leven was. Met een ureum van 372 (normaalwaarde maximaal 7), of een ASAT van 6.239,45 (normaalwaarde maximaal 40) houdt niemand het lang uit. Niet dat het personeel opkeek van dergelijke cijfers. Het briefje kwam uit de machine rollen en werd klakkeloos aan de aanvraag gehecht en naar de afdeling gestuurd. Navraag leverde wat verwarde blikken op, met de mededeling dat het over zou worden gedaan, waarna dezelfde absurde cijfers opnieuw zonder omhaal werden afgeleverd. Men vond het daarbij overigens geen probleem om de patient wel twee maal te laten betalen.

Na een poosje hielden de artsen op met aanvragen, waarna de machines "dysfunctional" werden verklaard en dat was dan dat. De monteur die de machines weer aan de praat moet helpen, moet uit Nairobi in Kenya komen, drie tot vier dagen reizen. Toen de President het gebouw opende was het halve laboratorium al dysfunctional en inmiddels werkt er vrijwel niets meer. Vanochtend begaf de laatste functie het: de bepaling van het hemoglobinegehalte in het bloed. Op zich is dat niet zo erg, want de bloedbank is al dagen leeg. Er wordt immers pas nieuw bloed besteld als het oude echt helemaal op is. Een en ander volgens het principe: je koopt geen nieuwe schoenen als je op de oude nog kunt lopen. Het bloed moet uit Mbeya komen, een dagrit verderop. Gekoeld. Kennelijk gaat dit de logistieke vermogens van het hospitaal te boven.

Voordat de Abbott Foundation het in zijn hoofd haalde om dit volslagen krankzinnige project op te zetten, deed men al dit soort testjes met de hand. Een Hb spectrometer kost ca. 200 euro. Er zijn eenvoudige testjes om elektrolyten te meten en zelfs ondergetekende kan in 10 minuten met een paar stukjes glas en een telraam een gedifferentieerd bloedbeeld aanmaken.

Helaas heeft men, in de algehele opwinding, al die apparatuur maar weggegooid. Of misschien ook wel niet. Misschien staat het allemaal nog wel ergens, maar men is na twee maanden zo gewend aan de 21ste eeuw, dat men het beneden de Afrikaanse waardigheid vindt om het weer op de ouder-wetse manier aan te pakken.

Er wordt eigenlijk alleen nog maar microscopie gedaan. Poep en bloedfilm voor malaria. Urine kan niet, want de dipsticks zijn op en er is geen centrifuge. Die is kennelijk per ongeluk ook weggegooid.

Poep kijken is weinig interessant in Sumbawanga. Iedereen die zich hier met diarree meldt wordt hoe dan ook onder de antibiotica gestopt. Of er al dan niet ondeugende beesten worden gezien door de microscoop of niet doet daaraan niet af of toe. Kuurtje afmaken svp. En iedereen met hoofdpijn en/of koorts wordt aan de Quinine gehangen. Je weet maar nooit. Van de 150 bloedfilms die ik heb ingezonden, werden er in zegge en schrijve een malariaparasieten gevonden. Maar iedereen krijft dagenlang intraveneus quinine.

Het enige wat nog functioneert aan het lab is de WC, een groot, schoon en verrukkelijk hok, met een normale plee en een sproeier om de aars mee schoon te maken. De handdroger is al wel kapot en gaarne je eigen papier meebrengen, maar een kniesoor….

Het laboratorium is niet het enige witte olifantje van Sumbawanga. Vorig jaar al toonde de plaats-vervangend directeur, dr. J., mij met trots een prachtig witgeschilderd gebouw, waarin maar liefst 40 kamertjes. De aannemer moest er nog het een en ander aan doen, maar daarna zou het dienst gaan doen als de nieuwe "GRADE 1". Dr. J. verklaarde dat het gebouw bestemd was voor patiënten met geld, of patiënten die op de een of andere manier verzekerd waren. Deze eenheid, waar uitsluitend quality care zou worden geleverd, moest geld op gaan brengen, geld dat dan weer terug kon worden geploegd in de rest van het ziekenhuis. Een soort variant op Robin Hood, maar dan met de stethoscoop in plaats van pijl en boog. Toen ik na een half jaar terug kwam, stond de nieuwe GRADE 1 er nog precies zo bij als daarvoor: wit, zonder ramen of deuren. De aannemer moest er nog iets aan doen.

Eerst even iets over de oude GRADE 1. Ik liep hier al weken rond en ik had al eens een bordje gezien waarop GRADE 1 stond met een pijl, maar ik wist niet wat of waar het was. Tot ik werd geroepen om er een patient te zien. De oude Grade 1 bleek precies zo'n gebouw als hetgeen mij was getoond door dr. J. Ook met 40 kamertjes, alleen waren deze kamertjes vervallen, smerig, niet wit geschilderd en de ruiten waren, zoals het hoort in Afrika, gebroken. Ook de oude Grade 1 bleek bestemd voor de klasse patient, net als de nieuwe. Het ziekenhuis heeft dus inmiddels 80 kamertjes voor klasse-patienten.

De klasse patient die ik moest zien bleek een moddervette dame, die mijn hulp had ingeroepen, omdat ze bang was dat dr. M., u allen inmiddels wel bekend, haar zou vermoorden, voordat ze kans zou zien om zich naar Mbeya te laten verschepen. In die grote stad, 350 km. verderop, hoopte ze iets aan te treffen dat op gezondheidszorg leek. Ze had hoge bloeddruk en dr. M. had haar een injectie van 240 mg. Lasix voorgeschreven.

De verpleegster van Grade 1, had mij - indachtig aan het motto "quality care" - voor een second opinion laten komen. De verpleegster verklaarde overigens haar dagen door te brengen met breien en lezen, omdat er zelden een patient kwam, in Grade 1.

Niemand ligt hier langer als een of twee dagen, zei ze. Zodra de familie een auto heeft gevonden, worden ze naar Mbeya gebracht. Mensen met geld of met hersens hebben geen vertrouwen in dit ziekenhuis.

Waarom niet?

Hoe lang ben je hier al?

Drie weken.

Dan zou je dat toch zo langzamerhand zelf wel moeten weten.

Dit alles wordt des te interessanter als je op de afdeling interne voor vrouwen komt. Die afdeling telt 11 bedden en gemiddeld 20 patienten of meer. De dames liggen op de grond op matrassen, of met z'n tweeën op een smal bed, voet tegen hoofd, hoofd tegen voet. Kuchende TB lijdsters en van top tot teen beschimmelde AIDS-slachtoffers delen blijmoedig een sponde. Wel lekker warm 's nachts. Over het algemeen ligt er wel een psychotische vrouw tussen die vergeten is haar chloorpromazine in te nemen (iets anders is er niet) en die op luide toon de terugkomst van De Heer en andere blijde gebeurtenissen voorspelt. Kortom, het is een vrolijk spektakel. Er bestaan al jaren plannen om deze wardi (afdeling) uit te breiden, maar het komt er maar niet van. De nieuwe eenheid psychiatrie is ook al jaren in aanbouw, evenals het nieuwe outpatient department en de nieuwe afdeling voor HIV-patienten, maar de aannemer moet er nog iets aan doen.

Ik rapporteerde al eerder over die afdeling obstetrie, waar 15 tot 20 bevallingen per etmaal plaats-vinden in een hok van 6 x 6 meter, waarin vier kraambedden staan gepropt. De situatie is niet veel beter dan in Mpanda. Patiënten die een keizersnee hebben gehad, worden na gemiddeld 36 uur al naar huis gestuurd, omdat er geen plaats is, met desastreuze gevolgen. Vrouwen liggen met z'n tweeën in een ziekenhuisbed, hun buiken vol met kinderen passen maar nauwelijks onder of boven elkaar.

Een eind verderop staat het nieuwe gebouw voor obstetrie. Het is ruim, het heeft een eigen operatiekamer voor de keizersneden, de ramen zitten er in, het staat al een jaar of langer leeg, het zou zo betrokken kunnen worden, maar…de aannemer moet er nog iets aan doen.

Maar er zijn ook successen te melden. Anderhalf jaar geleden kwam het nieuwe operatiegebouw klaar. Maar liefst drie operatiekamers, alles nieuw en brandschoon. Al vorig jaar november liet dr. J. mij het prachtige gebouw zien, waarbij hij steevast de nadruk legde op het feit dat hij al dit moois zelf had ontworpen. Hij was als een kind zo blij.

Toen ik een half jaar later terugkwam stond het gebouw nog steeds leeg, ondanks het feit dat de aannemer ditmaal echt helemaal klaar was. Alle operaties werden nog steeds uitgevoerd in een klein, tochtig, smerig gebouwtje met de gebruikelijke kapotte ramen, gebrek aan water en waar de elektriciteit om de haverklap uitviel.

Het nieuwe gebouw was vermoedelijk leeg blijven staan tot het jaar 2100, als Prof. Skip niet was gekomen. Maar Prof. Skip kwam wel en een dag later gingen dr. J. en de RMO gezamenlijk op stap. Officieel voor een of ander congres, maar eigenlijk gewoon op vakantie.

Prof. Skip heeft vanaf dat moment het rijk alleen. Hij scheldt weliswaar elke dag op dr. J., die op vakantie is gegaan en hem met de zooi heeft laten zitten, maar stiekum vindt hij het prachtig. Verdomme, zegt Prof. Skip, nu zullen ze het weten ook. Ik verdom het om in deze rotzooi te werken.

Hij chartert een stel studenten en brengt eigenhandig de hele inventaris van het old theatre over naar het new theatre. Dan wijdt hij plechtig de nieuwe operatiekamer in met een geniale laparo-tomie.

Dat vindt niet iedereen even leuk. Dr. Skip mag dan in het new theatre willen werken, de oude garde heeft liever het old theatre. Het is veel knusser, zegt men. Het is koud en tochtig en smerig en wrakkig, maar ze zijn er aan gewend. En daarom worden er overal vandaan spullen opgedoken om het old theatre in zijn oude glorie te herstellen. De rebelse dr. Skip mag dan zijn eigen koninkrijkje hebben gevestigd, de aanhangers van de oude stempel zijn nog niet verslagen. Binnen twee dagen is het old theatre uit zijn as herrezen.

Er volgt een goedmoedige en lacherige strijd om het schaarse operatiekamer-personeel, dat nu ineens twee theatres aan de praat moet houden. Prof. Skip krijgt er een staart van, maar iedereen vindt het eigenlijk wel leuk. Dr. J. komt terug en kijkt het geheel was lacherig aan.

En vandaag is het dan toch gebeurd. Ruim 18 maanden nadat het is opgeleverd, zijn alle drie de operatiekamers van het new theatre operationeel verklaard. Nou ja, tamelijk operationeel. Veel beter dan tamelijk zal het wel niet worden. Maar toch…

Toen ik hier begon te werken, verzekerden dr.J. en de Regional Medical Officer en de District Commissioner en de Burgemeester van Sumbawanga mij persoonlijk dat het ziekenhuis over een huis beschikte voor bezoekende artsen, zoals ik. Het huis stond in beginsel te mijner beschikking. Maar de aannemer moest er nog wel even iets aan doen…

DE PRESIDENT

2010-09-12T03:27:00.000-07:00

De president komt.

De president komt het nieuwe laboratorium openen.

De president komt natuurlijk niet helemaal naar Sumbawanga voor het laboratorium. Hij komt naar Sumbawanga om de kick-off te doen voor het weg project. De weg van Tunduma naar Mpanda wordt namelijk geasfalteerd. Vijfhonderd kilometer rampzalig slechte - in het regenseizoen grotendeels onbegaanbare - zandweg wordt geasfalteerd.

Veertig jaar lang kwam de minister van verkeer elke vier jaar net voor de verkiezingen langs om te beloven dat de weg er zou komen. Er zijn miljarden dollars ter beschikking gesteld, door het "Rijke Westen" om de weg te asfalteren. Dat geld is destijds allemaal wel gestort, maar op de een of andere manier is het er niet van gekomen om de weg te bouwen. Maar nu gaat het echt gebeuren. De Nederlanders, de Denen en de Chinezen gaan het doen de Amerikanen betalen de rekening. De Fransen houden een oogje in het zeil. Halleluja.

En nu de President, de HoogEerwaarde Kameraad Jakaya Kikwete er toch is, kan hij net zo goed het nieuwe laboratorium even komen openen.

Tijdens het ochtendrapport wijst dr. J. , de plv. directeur van het ziekenhuis erop dat we er netjes uit moeten zien. Hij zegt dat, uitzonderingsgewijs, in het Engels, zodat ik het ook kan verstaan. Dat kan ik wel begrijpen, dat hij dat doet, want ik ben de enige die er over het algemeen niet netjes uit ziet, in mijn slobbertrui vol verfvlekken. Hoe kon ik ook weten dat het hier zo verrekte koud zou zijn. En of we verder aan de president en zijn gevolg vooral een positief beeld van het ziekenhuis willen geven. Natuurlijk willen we dat!

De president pronkt overigens vooral met andermans veren, want niet alleen de weg, maar ook het laboratorium is door de Yankees betaald. Maar de vreugde over zijn komst is er niet minder om.

De president is een buitengewoon charmante knaap, met een gulle glimlach. Hij heeft een goede babbel, hij stottert er een klein beetje bij, om zich nog beminnelijker te maken en iedereen vindt hem heel lief. Te lief, eigenlijk, want het is een besluiteloze figuur, zonder enig gezag. Dat vindt ook iedereen, maar Afrikanen houden van hun staatshoofden, sukkel of geen sukkel, tiran of democraat. Zijn portret, compleet met gulle glimlach, hangt in ieder huis, naast dat van de Grote Leermeester Julius Nyerere, die nog altijd wordt vereerd als de Vader des Vaderlands.

Hij komt dus. Om 07.30 uur 's ochtends maar liefst. Zo'n man heeft het druk.

Er is een overdekt podium gebouwd, met veel groen en geel en blauw en zwart katoen, zijnde de kleuren van de Tanzaniaanse vlag en er zijn rijen executive plastic stoelen neergezet voor het hogere personeel en de hotemetoten.

Er zijn twee groepen zingende dansers, gehuld in katoentjes, die al vanaf 6.30 uur staan te oefenen in de bittere koude, er wordt getrommeld en de geluidsinstallatie wordt 500 maal oorverdovend getest. Het welkomstlied: welkom, kameraad president Kikwete, welkom in Sumbawanga, wij houden van u, etc. wordt eindeloos herhaald. Het is een drukte van belang.

Ik wil er liever niet bij zijn, ik heb andere dingen te doen, maar na zo'n aansporing om op mijn paasbest te verschijnen zou het onbeleefd zijn om verstek te laten gaan. Ik heb mijn verf-trui thuisgelaten, maar heb verder alles aan wat ik bezit, een laag T-shirts en wat overhemden, maar ik sta compleet te vernikkelen. De president is er nog niet.

Dr. Robert, waarom zit u niet op de eerste rij, vraagt de hospital administrator in het voorbijgaan. Bent u soms bang voor de president?

Nee, maar ik val zo al genoeg op met mijn bleke bekkie, zeg ik.

Ik ga maar eens naar de babietjes kijken. Binnen waait het misschien niet zo. Leuk. Er wordt er net een geboren. Niet zo'n best babietje. Cord around the neck. Wordt geboren in een golf liquor. Babietje ziet niet bruin, maar blauw. Ademt ook niet echt goed. Hartje komt ook slecht op gang. O, o. Iets ingeademd terwijl het bezig was geboren te worden? Liquor, meconium? Geef maar gauw hier dat babietje. De mzungu dokter gaat er iets aan doen.

Waar is de afzuigmachine? Hier. Hij doet het zowaar. Maar waar is het afzuigslangetje? Geen afzuig-slangetje. Zuurstof dan? Geen zuurstof. Ik maak me kwaad. Ik vloek maar eens heftig in het Neder-lands. De zuster maakt zich ook kwaad.

- We vragen al maandenlang om afzuigslangetjes, zegt ze. Niemand doet er wat aan. Er zijn geen urinecatheters. De vrouwen gaan met een volle blaas naar de operatiekamer voor een sectio. Er zijn geen naso-gastric tubes. We kunnen klagen wat we willen, maar er gebeurt nooit iets.

Het babietje komt langzaam op gang, maar blijft blauw en doet het slecht. Ik duikel ergens in het ziekenhuis een zuurstofconcentrator op en improviseer een soort masker. Het lijkt iets beter te gaan. Meer kan ik er voorlopig ook niet aan doen. Een bloedsuiker kan ik niet krijgen, want het lab heeft vandaag uiteraard vrij.

Ik krabbel wat anti-biotica in de status en ga maar weer eens naar de president kijken. Het is inmiddels half negen. Er rijden wat auto's met militairen heen en weer, de zanger-dansers draaien soepel met de achterstevens, een speaker houdt de moed erin, maar geen president.

Om 09.45 rijdt er een vrachtwagen met stenen het terrein op. Er gaat een gejuich op, maar de rais (president) zit niet in de auto. Dan, uiteindelijk, om 09.45 verschijnen er 8 splinternieuwe zwarte Prado's, gevuld met hoogwaardigheidsbekleders, alsmede, jawel: Kameraad Raisi Jakaya Kikwete.

De Prado's alleen al kosten 600.000 dollar, al zal de rais wel geen omzetbelasting hoeven te betalen.

Er wordt bescheiden gejuichd, gezongen, geklapt. Er volgen toespraken waaruit blijkt dat de Stichting Abbott het allemaal heeft betaald. Een komma twee miljoen dollar. En nu willen we meer, zegt de Regional Medical Officer: een CT-scan, of, nog mooier een MRI-scan, een endoscoop en een Doppler-US. Jawel, Sumbawanga wordt een centrum van medisch vernuft. Dat er geen hond is die dat soort apparaten kan bedienen binnen een straal van 1500 km. is kennelijk bijzaak.

- Wat kost een afzuigslangetje voor een pasgeborene, vraag ik een van de verpleegsters, die met mij mee staan te kleumen onder een boom.

- Geen idee, zegt ze. 500 shilling? (25 eurocent)

- Als we daar nou eens mee begonnen?

- Vraag het hem, zegt ze lachend.

- Wie?

- De president natuurlijk!

Een paar dagen later breng ik een beleefdheidsbezoek aan de districtscoördinator van Mpanda, 300 km verder op. Hij zit, zoals altijd, te vergaderen met al zijn raadslieden, 20 in getal. Hij onderbreekt de vergadering graag voor een bezoekje van een belangrijke mzungu. Er zijn toespraken en applaus.

- Kunt u ons misschien helpen met al die apparatuur in het ziekenhuis, die we cadeau hebben gekregen? Misschien kunt u ons leren hoe er mee om te gaan?

Ik kijk eens naar mijn begeleider, dr. MBushi, mijn grote vriend, qua omvang en qua genegenheid.

Hij is een van de AMO's van het ziekenhuis. Hij knikt bemoedigend. Ik weet van niets, maar ik knik maar eens vriendelijk terug en zeg dat ik mijn uiterste best zal doen. Dat leidt tot grote tevredenheid bij de coördinator en zijn mede bestuurderen.

- Wat zijn dat voor instrumenten, vraag ik, eenmaal buiten.

- Ik zal ze je laten zien.

Even later staan we in de tweede, ongebruikte operatiekamer van het ziekenhuisje. Het hok staat vol met grote machines, elk overdekt met rafelige operatie afdekdoeken. Het zit eruit als een museum vol voorhistorische dieren dat bezig is verhuisd te worden. Ik trek hier en daar aan een doek.

Wat is dit, vraagt mijn waarde collega, wijzend op een kolossaal voetstuk waar aan diverse vervaar-lijke uitsteeksels vastzitten.

Zo te zien, zeg ik, is dit een soort operatiemicroscoop voor heel gecompliceerde oog-operaties.

Het is een heel ouderwetse, maar zo te zien doet hij het nog wel. Een gespecialiseerde oogchirurg zou er misschien nog wel iets mee kunnen. Het ding is misschien 50 jaar oud. Er kan niet veel aan kapot. Ik weet alleen niet of er in heel Tanzania zo'n chirurg rondloopt.

En dit?

Dit zijn, eens kijken, dit zijn…beademingsmachines. Als iemand niet meer zelf kan ademen, dan kun je de machine de beademing laten overnemen. Een…twee…drie stuks maar liefst.

Dat is misschien wel handig.

Ik denk van niet. Hoe vaak heb je iemand die nu niet meer ademt, maar het na en poosje weer wel gaat doen. Zodat je dat poosje kunt overbruggen. Niet al te vaak, denk ik.

Eh…

En bovendien is het niet zo makkelijk om zo'n ding te bedienen. Je moet intuberen, dat kunnen jullie niet en je hebt er de spullen niet voor, je moet regelmatig bloedgassen doen…

Bloedgassen?

Ik trek nog maar eens aan een doek.

Dit is, dit is…het zal toch niet waar zijn…dit is een endoscoop. Met drie probes, maar liefst. Pentax.

Kun je endoscopie doen?

Is dat niet dat je met een slang naar binnengaat en dan kun je alles zien? Kanker en maagzweren en zo…

Ja, precies.

Ik duw een van de probes in het kastje met aansluitingen en zet de monitor aan. Ik draai wat aan de wieltjes en slaag er zowaar in om het verbijsterde gezicht van dr. Mbushi op de monitor te krijgen.

Je ziet hem glimmen.

Hoe moeilijk is het om te leren, vraagt hij voor de vorm. Afgaande op het gemak waarmee ik hem - stomtoevallig - op het scherm krijg, denkt hij waarschijnlijk dat het een makkie moet zijn om een slokdarmkanker te kunnen opsporen.

Heel moeilijk, zeg ik. Minstens 3-6 maanden intensieve training. Maar de grootste moeilijkheid komt nog: de spoelinstallatie ontbreekt.

Spoelinstallatie?

Ja, na gebruik moet je de probes steriliseren. Zeker met al die HIV-besmetting hier. Alleen kun je de probes niet koken in een autoclaaf, daar kunnen ze niet tegen. Ze moeten dus gespoeld worden. De spoelmachine kost ca. 50.000 dollar. En bovendien zou het halve budget van het ziekenhuis opgaan aan spoelvloeistof.

Dr. MBushi staat er wat beteuterd bij te kijken.

En dit dan?

Het is een anaesthesiemachine. Of hij werkt weet ik niet. Maar zelfs als hij het zou doen heb je gasflessen nodig. O2 en N2O.

Die moeten uit Dar komen, 1700 km verderop. Dat kunnen we niet betalen.

Nee , dat denk ik ook niet. Bovendien moet je de anaesthesie-VK op cursus sturen. Langdurig.

- We hebben er maar een.

- Ja.

Ergens staat nog een heel klein machientje. Een flesje met een drukmetertje en een pompje.

Het valt in het niet bij het diagnostisch geweld van de voorwereldlijke apparaten onder de doeken.

- Ik denk dat dit machientje eigenlijk het enige bruikbare is.

Wat is het?

- Je kunt er pneumothorax mee behandelen. Kijk, het genereert negatieve druk en er is een under-

water seal. Het is maar een kleintje, maar hij doet het vast prima.

Dr. MBushi kijkt van het lullige apparaatje naar de verzameling mastodonten. Het is toch een beetje een desillusie, waar hij maar moeizaam aan kan wennen.

Ik wil zeggen: welke krankzinnige heeft het in zijn verweekte hersenen gehaald om al deze troep naar een totaal achterlijk, ingeslapen, compleet afgelegen dorp als Mpanda te sturen, waar je blij mag zijn als je een dipstick kan vinden voor een urinetest of een spuit om wat bloed af te nemen.

Maar dat vraag ik niet. Ik vraag: hoe zijn die spullen hier terecht gekomen?

Het is een geschenk van een Duits ziekenhuis. Door bemiddeling van de eerste minister.

De eerste minister komt uit Mpanda. Hij was hier op verkiezingstournee, een tijdje geleden.

Hij heeft vast gedacht een goede beurt te maken met deze spullen. Die had hij toch maar even mooi gesjeft, voor zijn districtsgenoten. Een gratis goede beurt. Net als de president. Pronken met andermans veren. Alleen zijn deze veren een beetje stoffig. En passen ze slecht in de pet van het district Mpanda. Die zullen het moeten doen met dr. MBushi en zijn maten. Wordt vervolgd.

HET EINDE

2010-09-12T03:25:00.000-07:00

Eigenlijk had ik de hoop voor het ziekenhuis al 100 maal opgegeven. Wekenlang had ik dagelijks gedreigd weg te gaan, maar niemand nam dat serieus. Of niemand vond het erg, dat ik weg zou gaan. Ik denk het laatste. Ze hadden al zoveel opgewonden en groen en geel geërgerde bleekneuzen zien komen en gaan, ik was louter do zoveelste in de rij. "We-we", denken ze, had Prof. Skip gezegd: "we were here before you came, and we'll be here after you've gone". Er verandert niets.

Toch vond ik het ergens beneden mijn waardigheid om zo maar te vertrekken. Om mijn nederlaag te erkennen ten opzichte van de desinteresse, de hardnekkige stommigheid, de corruptie, de chaos en de verbijsterende nalatigheid. Ik was graag zonder iets te zeggen vertrokken. Met de staart tussen de benen. Stiekum. Het had me een boel uitleg en ceremoniële krokodilletranen bespaard. Maar ik kon het niet over mijn hart verkrijgen. Ik moest op zijn minst gezegd hebben wat ik er van vond. Zelfs al had ik niet de minste illusie dat het er iets toe zou doen.

Dus schreef ik een rapport. Het rapport telde 20 pagina's. In het rapport stond wat er niet goed ging en hoe het verbeterd kon worden. Zonder dat het geld kostte. Met minder werk. En minder ergernis. Honderd suggesties had ik. Ik had er ook 200 kunnen doen. Misschien zouden zelfs de patiënten er op vooruitgaan, hoewel het daar niet in de eerste plaats om te doen was. Uiteraard. Ik wilde gewoon dat ik en verder iedereen in het ziekenhuis als een normaal mens zijn werk kon doen. Honderd pun-ten en honderd voorstellen.

Ik vond ze allemaal van heel veel gezond verstand getuigen, mijn voorstellen. Er waren voorstellen bij als: een patient die genoeg kan drinken, heeft geen intraveneuze vloeistof nodig. Of: de dokter, en niet de verpleging, vult de medicijnenlijst in. Of: het maken van een dagelijkse lijst van de te opereren patiënten is een goede manier om een operatie-complex te organiseren. Of: niet iedere patient met koorts hoeft te worden opgenomen met drie dagen quinine-infuus. Of: als een zaal-arts met vakantie gaat, dan meldt hij dat er wordt er voor vervanging gezorgd. Etc. Ik draaide een paar pagina's van het verhaal uit en meldde mij bij Jasper. Hij keek de a-viertjes door, verklaarde zich geheel akkoord met mijn visie en schoof ze in een la.

Dat is niet de bedoeling, zei ik.

Wat bedoel je?

Dat ze in een la geschoven worden. Ik wil en vergadering over deze onderwerpen.

Een vergadering?

Ja. Een vergadering met de dokters die het aan gaat.

Eh…ja…eh. Nou ja, we hebben eigenlijk al heel lang geen vergadering meer gehad. Eh…

Reden te meer om er nu een te hebben.

Ja.., ja, nou ja. Vroeger hadden we die ook, dat soort vergaderingen, maar ja…weet je….

Precies, zei ik. Een vergadering. Van alle dokters, zei ik. Ik zei het met het soort stelligheid dat geen tegenspraak duldt.

En ondertussen hoopte ik uiteraard vurig dat er niemand zou komen.

Jasper ging schoorvoetend akkoord.

Tijdens het volgende ochtendrapport kondigde Jasper de vergadering aan. Er volgde een doodse stilte.

Wie er lunch wil moet intekenen, zei ik vrolijk. Ik betaal. Ik neem aan dat er wel iemand een lijst wil laten rondgaan.

Niemand reageerde.

Ik dacht, mooi. Niemand reageert, er komt niemand, ik kan met opgeheven hoofd de aftocht blazen.

Wie schetst mijn verbazing toen ik woensdagochtend een lijst met 16 belangstellenden onder mijn neus geschoven kreeg. Zestien. Waren er wel zoveel dokters?

In allerijl bestelde ik 16 x kip-patat, want dat wilden ze. En 16 bier. Ik wist niet wat mij overkwam. Daar ging mijn slimme plan. Nu zat ik nog maanden in dit verdomde ziekenhuis vast. Ik kon mij immers moeilijk drukken, nu ik plotseling de grote instigator van de vooruitgang was geworden.

Het was een drukte van belang. Men was zelfs op tijd. Iedereen verdrong zich in de veel te kleine kamer die in allerijl was georganiseerd. Er was niet genoeg kip en niet genoeg patat, er moest bier worden bijgehaald. Er bleek inderdaad een onwaarschijnlijke hoeveelheid dokters voorhanden in het ziekenhuis. Of althans personeel dat voor dokter moest doorgaan. Een aantal ervan had ik nog nooit ontmoet. Patat met kip was duidelijk een aanlokkelijk aanbod.

Aan de andere kant werd mij iets anders duidelijk. Ik zag op mijn eentje alle medische en paedia-trische patiënten, al met al meer dan de helft van alle opnames. Ik had het gemiddelde verblijf teruggebracht tot 2.6 dagen per patient. Terwijl het verblijf op chirurgie (tractie!) 12 dagen was. Natuurlijk, er was de HIV-kliniek en de outpatients, waarvan ik er trouwens ook nog een stel zag, maar verder zag ik dus op mijn eentje de helft van de opgenomen patiënten, de andere 25 zagen de rest. Ik was - zo begreep ik - helemaal niet nodig.

Ik hield mijn verhaal. Ik vertelde ze wat een mooi land Tanzania was en hoe vriendelijk de mensen waren. Ik bedankte alle aanwezigen voor hun gastvrijheid, die ze niet betoond hadden. Ik bedankte ze voor hun vriendelijkheid, die niet verder reikte dan wat afgezaagde formules en voor hun mede-werking, die vrijwel nihil was geweest. Mijn sarcasme werd door niemand opgemerkt. Vervolgens vertelde ik ze dat ik nog nooit een ziekenhuis gezien had met zo veel hoog opgeleide professionals, waar zo ongelooflijk veel verkeerd ging.

Ze keken mij met z'n allen volstrekt wezenloos aan. Niemand zei iets.

Ik ging onverstoorbaar verder. Ik zei dat er veel werd geklaagd, maar niets werd gedaan. Ik daagde ze uit om met voorstellen te komen, die concrete besluiten op konden leveren, die het werk gemakke-lijker en plezieriger zouden maken.

Ik had de indruk dat ik tegen een kudde giraffes praatte. Maar ik genoot.

Ze doen het niet, dacht ik, ze willen niet veranderen en dus ben ik aan het einde van deze verga-dering eervol van ze af. Ik ging nog onverstoorbaarder verder. Ik rekende ze voor dat ze per jaar 8.000 liter infuusvloeistof en 4.000 cannules konden besparen, door niet iedereen die de deur binnenkwam klakkeloos aan infusen te hangen, maar door ORS te gebruiken en orale anti-malaria pillen te verstrekken, geheel volgens de richtlijnen van de WHO. Als we niet met materiaal smeten, hoefden we ook niet meer het hele ziekenhuis door te rennen op zoek naar vloeistof en cannules als er iemand in shock raakte. Bijvoorbeeld. En het aantal opnames kon met 30% worden teruggebracht. En ik liet nog - pak 'm beet - een stuk of tien van mijn gezond verstand ideeën op ze los.

Ze hoorden het al kauwend aan en ze verklaarden dat ze het heel interessant vonden. Van mijn kant kreeg ik sterk de indruk dat mijn versie van het begrip gezond verstand niet hoog scoorde in dit gezelschap.

Nou, zei ik, toen ik mijn verhaal had beëindigd. Nu zijn jullie aan de beurt. Hoe vaak zullen we een vergadering houden om dit ziekenhuis weer op de rails te krijgen.

Iedereen keek verschrikt uit het raam.

Handen omhoog, zei ik, triomferend. Een maal in de week?

Geen handen.

Twee weken?

Geen handen.

Uiteindelijk zei er iemand, die ik herkende als een van de grootste klagers van het hele stel: Ik dacht eigenlijk meer aan…nou ja, bijvoorbeeld eens in de maand.

Als we eens in de maand vergaderen, verandert er hier nooit iets, zei ik vriendelijk.

Toch lijkt me eens in de maand wel voldoende, zei mijn klager.

Daar was een meerderheid het mee eens.

Ik stond op het punt om te gaan zeggen dat dat voldoende reden was voor mij om op te stappen, toen iemand plotseling het idee opperde om een werkgroep te formeren, die eens per week samen zou komen en die voorstellen zou voorbereiden voor de algemene maandelijkse vergadering.

Verdomme. Ik hoopte dat er geen kandidaten waren, maar Jasper ging aan het leuren en hij vond zowaar een paar sukkels die geen nee konden zeggen. De perfide seriemoordenares dr. M., de alcoholistische dr.L., de gezellige, maar totaal onbetrouwbare dr. K., en nog zo een paar.

Of ik ook geen zitting wilde nemen?

Dit ging helemaal de verkeerde kant op.

Ja, zei ik.

Ik kon moeilijk nee zeggen.

Er werd afgesproken dat er de volgende donderdag werd vergaderd.

Ik hoorde niets meer van de vergadering, die week. Ik ga de kar niet trekken, dacht ik. We wachten af. Aan de andere kant kon ik mij ook niet drukken, anders zou het mijn schuld zijn dat er niet werd vergaderd. Donderdag, de dag van de voorgenomen vergadering, besloot ik dus opzichtig aanwezig te zijn.

De dag werd gekenmerkt door twee opmerkelijke en een groot aantal niet opmerkelijke feiten. Opmerkelijk feit nummer een. De hal, waarin het ochtendrapport werd gehouden, een groot, geheel betegeld en vrijwel geheel nutteloos gebouw, bleek ineens geheel voorzien van 200 splinternieuwe, neplederen bureau-stoelen. Aangezien er nooit meer dan 20 man op het ochtendrapport komen en de hal nergens anders voor wordt gebruikt, was dit wat overdadig. Gelukkig kon iedereen op de eerste rij zitten, want als je op rij twee, drie, enz. was gaan zitten, keek je alleen tegen de hoge, zwarte ruggen van de fauteuils voor je aan en zag je niets.

Kosten, mijn schatting: 10.000 dollar.

Het tweede opmerkelijke feit was dat het hoofd van het lab mij de hele dag achtervolgde met een smeekbede om geld voor het kopen van reagens voor diverse diagnostische machines, omdat het lab nu op geen enkele manier meer functioneerde. Er was geen bloed meer voor transfusie en bloed van familieleden-donors kon alleen op HIV worden getest. Het ziekenhuis had geen geld om andere testen uit te voeren. Geen cent. Echt niet. Ik had er -stommeling die ik ben - al 150 euro ingestopt, in dat lab, maar nu moest er weer 150 euro bij. Het draaien van het ziekenhuis hing van mij af, zei de manager, bijna huilend. Ik zei dat ze maar een paar stoelen moest gaan verkopen, op de markt.

Tegen enen begon ik mijn mede commissieleden op te zoeken, om een praatje te maken. Uiteraard herinnerde ik ze niet aan de vergadering. Zij herinnerden mij er ook niet aan, zo bleek, tot mijn grote genoegen. Tussen twee en drie zag ik al mijn mede commissieleden nog meerdere malen. Habari za kazi? kraaide ik vrolijk, wat is het nieuws van het werk? Niemand zei iets over de vergadering.

Om precies drie uur haalde ik opgelucht adem. Niemand had iets gezegd over de vergadering. Ik was vrij. Als zij te beroerd waren om iets te veranderen, waarom zou ik me druk maken? Ik kon met opgeheven hoofd naar huis.

Dat waren de opmerkelijk - niet alledaagse - feiten. Nu de alledaagse.

Ik geef een bloemlezing. Vier dagen eerder had ik, ten overstaan van de gehele staf, voor de zoveelste maal een uitgebreid betoog gehouden over de bizarre gewoonte om comateuze verkeers-slachtoffers met hersenletsel, binnen een uur na opname, ruggelings op hun bed vast te binden en via een neussonde vol te gieten met 1-2 liter (!) uji (pap). Ik schotelde de verzamelde staf met naam en toenaam, een recent opgenomen patient aan. Men nam zijgend notitie van mijn beleefde uiteenzetting.

Vier dagen na mijn tirade werd deze patient op bovenomschreven wijze om het leven gebracht (dus door death by porridge) als het zoveelste slachtoffer van deze krankzinnige praktijk, die in elk normaal land tot permanente verwijdering uit het register en gerechtelijke vervolging wegens dood door schuld zou leiden. Zoniet in Tanzania, daar heeft men zo zijn eigen ideeën over EHBO en men laat zich al helemaal niets wijs maken door een of andere gesjochte bleekneus. Dit is het vierde slachtoffer van de pappomanie, binnen drie maanden.

En, voor de liefhebbers, wat te denken van de nachtelijke opnames op de ochtendronde:

1. Een 24-jarige vrouw wordt opgenomen met 3 dagen diarree en braken. De dienstdoende arts meet de bloeddruk, hetgeen anders NOOIT gebeurt. De bloeddruk is 140/85. De diagnose luidt: ernstige hypertensie en ernstige malaria (!?). Het beleid bestaat uit 120 mg Lasix IV en Atenolol 100 mg 1 x daags. En, zoals altijd, IV quinine.

En dan deze:

2. Een 68-jarige vrouw wordt opgenomen met hoofdpijn, piekende koorts, duizeligheid, algehele malaise en kortstondig bewustzijns-verlies. Bij opname verward en koude rillingen. T. 40.5. Dit is nu echt eens een keer ernstige en vaak dodelijke malaria, zou je denken. Maar nee. Diagnose: flauwvallen. Beleid: thee met suiker, metronidazole, erythromycine (deze antibiotica doen uiteraard niets tegen malaria) .

En deze:

3. Een 46-jarige man met hoofdpijn en koorts. Bloedsuiker 17.9. (= hoog).Bloeddruk 180-130. Diagnose: hypertensie. Beleid: 5% dextrose, intraveneus, 3 liter in 12 uur. Atenolol 100 mg 1 x per dag, Paracetamol.

(Voor de niet medici onder ons: dit zijn drie regelrechte moordaanslagen).

Dit zijn de eerste de beste drie bedden van de dagelijkse ronde. Zo heb ik er een stuk of 40-50. Ik kan uren doorgaan. En dit gaat zo dag in, dag uit. Ik kan het bijsturen, omdat ik elke dag kom. Maar als ik er niet ben, dan wordt er regelmatig 5 dagen niet naar deze mensen omgekeken. Gelukkig voert de verpleging - uit slonzigheid - maar de helft van de orders uit. Niettemin vielen er met grote regelmaat doden. Nu niet meer, want ik houd de hele club goed in de gaten, zeven dagen in de week. Maar binnenkort begint de massamoord overnieuw. Over precies een week. Dan ben ik weg. En weet je…ze zoeken het maar uit.

Er was een tijd dat ik me daar druk over maakte. Er was een tijd dat ik dacht dat alle mensen broeders en zusters waren en dat we verantwoordelijk waren voor elkaar. Dat idee heb ik nog steeds, maar ik sluit daarbij wel de Tanzanianen expliciet uit. Die hebben een aparte status. Waarom? Wel, als de Tanzanianen er werkelijk zo gelukkig van worden om elkaar uit te moorden, met uji en onverbloemde stommigheid en desinteresse, wel, wie ben ik om er iets van te zeggen?

Er loopt op de kinderafdeling een verpleegster rond, die ik graag mag. Als een van de weinigen heeft ze enig idee waar ze mee bezig is, ze is consciëntieus en ze is er altijd. Al 28 jaar. Als ik weer eens een schokkerige en half-comateuze baby op de afdeling vind, haal ik mijn glucosemetertje te voorschijn en doe een bloedsuiker. De uitkomst is 1.5 en we halen het kind voor de hemelpoort weg.

Goh, zegt ze. ik wou dat ik zo'n ding had. Ik heb twee kinderen verloren omdat het lab er minstens 24 uur over doet om een bloedsuiker te meten.

Ik laat haar het verhaal vertellen. De eerste overleed aan keto-acidose en toen durfde ze de tweede niet meer blind suiker te geven. Die overleed aan een hypo. Dat laatste komt hier vaak voor, malaria-parasieten zijn gek op suiker en quinine verlaagt het gehalte.

Ik bezorg je er een, zeg ik.

Ik laat er metertje uit Mbeya komen, 350 km verderop. Het lieve mens is zo blij als een kind.

Misschien kan zij er evenveel redden als zij er heeft verloren.

Dit is voor het ziekenhuis, zegt ze.

Nee, zeker niet. Het is voor jou. Het is jouw metertje. Als je wilt dat anderen het gebruiken, prima, maar het is van jou. Met grote letters balpen ik haar naam op het etuitje.

Ze is er ontdaan van . Ik zelf ook een beetje. Dank aan de Stichting Tandoe.

Dat zo'n ding, kosten 30 euro, levensreddend werkt is duidelijk. De nachtarts neemt een diabeet op met braken en diarree. De bloedsuiker is, volgens het lab± 50.8. Ditmaal komt het lab ineens wel binnen de kortste keren in actie. De nachtarts schrijft klakkeloos 30 eenheden insuline voor. De nachtverpleging vergeet god zij dank om ze te geven, maar als ik voor mijn ronde kom staat de ochtendploeg klaar met de spuit. Wacht even, zeg ik en breng mijn metertje in stelling. Resultaat: 11.8. Alweer een moordaanslag verijdeld. De Stichting Tandoe redt levens.

Het weekeinde volgend op mijn ontslagname ga ik naar Kasanga aan het Tanganyika meer. Het is een van de mooiste plekken op deze wereld. En het is volmaakt onbedorven. Aan de 700 km lange oostkust zijn niet meer dan een vier of vijf minuscule kleine hotels. De kust is maar op vier plaatsen bereikbaar via vrijwel onbegaanbare wegen. Stranden, kleine, landerige vissersdorpen, vrouwen wassen hun kleren en de vaat in het meer, naakte kinderen plassen wat rond in de golfjes, bergen, gigantische watervallen, apen slenteren rond je huis, hippo's drijven log in de branding.

Mariama wil mee. Ze wil na drie jaar eindelijk een dag zonder haar 10 kinderen. Prima. Maar als we op het punt staan te vertrekken bedenkt zij dat zij de kleine Josef van 6 maanden niet thuis kan laten. De stakker heeft malaria en de oppas zal hem zijn spuiten niet geven. Maar als Josef mee moet, dan moet Stella mee, want die kan op Josef passen. En als Stella meegaat, dan moet Lisa mee, want anders is Stella alleen. En de kleine Christina, die is zo aan Josef gaan hechten, nou ja die moet dan ook maar mee. Maar als Christina mee gaat, dan moet Immanuel ook mee, want die twee zijn eigenlijk onafscheidelijk. En dan begint Kastori heel erg te huilen omdat hij niet mee mag, dus die moet dan ook maar mee. Uiteindelijk blijven er 4 thuis, met drie oppassers. En ik zit met een wagen vol grut.

God zij dank zijn het voorbeeldige kinderen. Ze dreigen de boel onder te braken, door al dat hotsen op de zandweg vol kuilen en stenen, maar Mariama leert ze uit het raam te kotsen en in allerijl aangeschafte plastic zakken en zo komen we na vier uur hotsen (110 km) heelhuids en groen en geel van ellende aan. Voor de goede orde, Ibrahim en de technicus van het ziekenhuis zijn ook mee en het is een prachtige rit door de bergen, in het hart van Afrika en de zon schijnt en het leven is goed.

's Avond, in het prachtige hotelletje, bespreken we het ziekenhuis. Bij kaarslicht. Van elektriciteit heeft men hier nog nooit gehoord. De technicus heeft leuke inzichten in het reilen en zeilen van het ziekenhuis. De hal vol Leen Bakker stoelen blijkt naar liefst 64.500 dollar te hebben gekost. In Dar koop je al dat spul voor nog geen 10.000 dollar, zegt Manuel, de technicus. Waar is de rest van het geld gebleven? Hij weet er nog een: een jaar geleden is er een nieuwe wardi bijgebouwd, 40 kamers voor privé patiënten. Het gebouw is, net als vrijwel alle nieuwbouw, nog altijd niet af. Het komt vermoedelijk ook nooit af. Het geld is op. Bovendien zijn er nauwelijks privé-patienten. Mensen met geld gaan niet naar dit ziekenhuis, zegt Manuel. Ze worden ergens in een kamertje gestopt en daar liggen ze tot ze dood gaan. Niemand kijkt naar ze om. Dat is algemeen bekend. Dus gaan ze direct naar een echt ziekenhuis, 350 km verderop. Desnoods met een helikopter.

Maar raadt eens wat: onlangs werd ik geroepen om te verifiëren of de 40 TV toestellen die waren aangeschaft voor de niet nog bestaande kamers het wel deden.

Ik vroeg om de rekening om te kijken of de specificaties klopten. Iemand was zo dom om de rekening te laten zien. Het ging om 40 kleine, ouderwetse Chinese toestelletjes, die je in Dar met gemak voor 100 dollar kunt kopen . De rekening bedroeg 40.000 dollar. Waar is de rest van dat geld?

Goeie God, zeg ik. En bij mij komen ze zeuren om een paar honderd dollar om het laboratorium aan de praat te houden. En ik koop me een ongeluk aan medicamenten voor de straatarme patiënten.

Koop jij medicamenten? Voor de patiënten, vraagt de technicus.

Ja, regelmatig. Het ziekenhuis heeft ze niet.

Natuurlijk heeft het ziekenhuis ze wel. Maar het grootste deel wordt verkocht, naar Zambia, naar de Kongo. Zelfs naar de apotheken in de stad. Als de vrachtwagen van de regering de klinieken in de regio gaat bevoorraden, dan moet er een comité van oudsten van het dorp nagaan of de leverantie wel klopt. Maar de chauffeur heeft een krat flessen Konyagi (het lokale sterke brouwsel) bij zich en wat briefjes van 10.000 (5 euro) en daar zijn die oudsten, die sowieso niet kunnen lezen of schrijven, heel gelukkig mee. En dan gaat de auto, met medicijnen en al en met getekende papieren terug naar Sumbawanga, waar de boel wordt versjaggerd.

Op de weg terug blaas ik weer eens een band op. De nieuwe, Chinese pneumatische krik die ik onlangs kocht begeeft het en we wachten een uur langs de kant van de zandweg, totdat er een vrachtwagen voorbijkomt die ons uit de brand redt. Wat dorpelingen staan zwijgend en lachend rond de Prado te kijken naar ons bonte gezelschap.

Kijk, zegt de monteur. Dit is nou ook Tanzania. Dit moet je niet overkomen aan de overkant van het meer. In de Kongo. Daar mag je blij zijn als je er levend af komt. Hier geven ze je desnoods onderdak als er niemand voorbijkomt om te helpen.

En zo is het.

Op de dag dat ik vertrek stort er een vliegtuig neer in Sumbawanga airport. Sumabawanga heeft echt een airport. Er is een landingsbaan van 1.250 meter. Niet geasfalteerd, maar toch. Er is een heel klein terminalletje, met een stok er voor met de nationale vlag er aan vast. Er achter is een klein hokje met twee deuren, een voor dames en een voor heren. Dat is Sumbawanga Airport. Er komt eens in de twee weken een vliegtuigje, met Hoge Mieters van de regering, die geen zin hebben om twee dagen over de zandwegen te hotsen.

Een van deze Hoge Mieters had een been gebroken en moest nu hals over kop per vliegtuig worden geëvacueerd. Met een dokter, want dat schrijft het protocol voor. Dus kwam er een Cessna 5-seater uit Dar. De Hoge Mieter en de dokter gingen aan boord, het vliegtuigje steeg op maar dat lukte niet echt en dus probeerde het weer te landen. Helaas was de landingsbaan net te kort en dus dook het in het zand aan het einde er van.

Omdat ik hier doorga voor de Accident & Emergency deskundige moest ik mee met de ambulances om de slachtoffers op te halen. Belangrijk. Dus stoven we met z'n allen de landingsbaan op, een hele stoet Landcruisers met rode kruizen en GARI WA WAGONGWA erop geschilderd en stopten met gillende sirenes tussen de verzamelde menigte rond het wrakje van het lullige vliegtuigje. Duizend inmiddels aldaar verzamelde kinderen staarden ons verbijsterd aan.

Het viel allemaal nogal mee. De piloot en de dokter stonden wat beteuterd te kijken, omgeven door politiemannen met lichtgevende hesjes. De Hoge Mieter lag op de grond, toch wel een beetje ontdaan, met zijn gegipste been. Hij had rugpijn. Het vliegtuigje was intact, het lag wat zielig en scheef in een zandhoop, als een groot, halfdood insect. Het had een van zijn wielen verloren en de propellers waren verbogen.

De late namiddagzon scheen op de brede, haast onafzienbare vlakte van de zanderige landingsbaan. De voddige en groezelige kinderen stonden zwijgend toe te kijken. Hier en daar blikkerde een glimlach in een zwart gezicht. Er heerste een vreemde, serene stilte. De wereld had op dat moment kunnen ophouden met bestaan. Het was een mooi en waardig einde geweest.

Vandaag was mijn laatste dag. Een dag of wat geleden zijn er wat vijfdejaars studenten gekomen van de medische school van Arusha. Op stage. Er is daar een groot missieziekenhuis, dat uitstekend bekend staat. De studenten zijn goed opgeleid en uiterst kritisch. Ze staan met verbijstering te kijken hoe het allemaal toe gaat, in Sumbawanga. Na een paar dagen geven ze hem van katoen op het ochtendrapport. Het zijn uiteraard exact dezelfde punten die ik al maandenlang aan de man probeer te brengen.

Ik zit er een beetje lachend bij te kijken.

Ja…, ja…, zegt Jasper, als ze klaar zijn met hun ongezouten kritiek, we zouden er eigenlijk een vergadering over moeten beleggen.

Even den ik dat ik het er maar bij laat. Ik ben moe. Maar dan sta ik op.

Die is er net geweest, zeg ik, die vergadering. En je was er zelf bij Jasper, bij die vergadering. Jullie waren er allemaal bij. Het resultaat was dat niemand, maar dan ook werkelijk niemand, ook maar enige interesse had om deze volslagen chaotische puinhoop op wat voor manier dan ook te veranderen.

Ik heb drie maanden lang, met man en macht geprobeerd om er iets van te maken, maar je loopt hier tegen een betonnen muur van onverschilligheid en desinteresse aan. Ik wens jullie veel succes. Laat het vooral jullie liefde voor dit vak en jullie goede moed niet aantasten. Zolang jullie er zijn ben ik er redelijk gerust op dat er in elk geval minder ongelukken gebeuren. Maar als jullie weg zijn begint het grote sterven hier overnieuw. En, eerlijk gezegd, zal het mij een zorg zijn…

BEEN

2010-09-12T03:22:00.000-07:00

Er wordt hier veel gestorven. Aan van alles en nog wat, maar vooral aan AIDS. Er zijn natuurlijk wel pillen voor AIDS, maar niet iedereen heeft pillen, of ze nemen ze niet in. Eigenlijk zijn er ontelbare moeilijkheden met die pillen.

Sterven doe je hier op je eentje. Stiekum. Ze zijn ineens dood, de mensen hier. Ze maken er geen punt van, van dood gaan. Ze houden gewoon op met ademhalen. Geen sterfscènes met afscheid en tranen, dat soort dingen. Nee, op een bepaald moment vinden ze gewoon dat het wel mooi genoeg is geweest.

Omdat er meestal twee zieken in een bed liggen, ligt die tweede dan ineens met een dode in bed.

Die tweede zieke is dan even niet zo heel erg ziek meer en gaat maar even ergens op een stoel naast het bed zitten wachten. Niemand ligt graag in bed met een dode. Dan komt de familie van de dode en dan staan ze er met z'n allen een beetje verwonderd naar te kijken. Die tweede zieke op de stoel zit er een beetje verloren bij. Tot de mannen van het mortuarium de dode hebben opgehaald, met een soort brancard met een enorme blikken deksel er op.

Vervolgens gaat de familie naar huis en daar wordt dan uitgebreid gelamenteerd, drie dagen en drie nachten lang. En plein comité. De hele buurt doet mee. En dan is het klaar.

Dat lamenteren, daar ben ik natuurlijk niet bij. Bij het sterven ook maar zelden. Ik kom de volgende dag en een enkele keer denk ik wel eens: hé, waar is die of die, maar meestal mis ik ze niet. De bed-den liggen al weer vol met andere zieken, twee op een bed, dus. Kruiselings.

Sommige herinner ik me nog wel. De vrouw met de zwarte handen, bijvoorbeeld. Ze kwam binnen-lopen op een dag, terwijl ik de ronde deed. Ze ging op een bed liggen. Ze was heel zwart. Nog jong. Het was haar nog wel aan te zien dat ze ooit onwaarschijnlijk mooi moest zijn geweest. Nu was ze niet meer dan een schim. Haar hele huid, die ooit glanzend zwart moet zijn geweest, was aangetast door een doffe, grijzige schimmel. Haar armen en benen hingen als kale twijgen aan een stervende stam, haar ogen waren vergeeld en bloeddoorlopen, haar mond was gekerfd door korstige kloven. Ze had zwarte handpalmen. De huid van haar voetzolen liet los, als die van een slang. Ze had geen familie, de vrouw met de zwarte handen. Ze kwam van ver. Alleen.

Er komen veel mensen als deze vrouw in het ziekenhuis. Vreemde, beschimmelde, bewegende sta-ketsels met holle ogen. Ze doen denken aan het rottende, schrompelende fruit dat je vergat weg te gooien voor je op vakantie ging. Ze gaan op een bed liggen en ze gaan dood.

Een tijd lang heb ik gedacht ze te kunnen redden. Ik vroeg de mensen van de afdeling HIV/AIDS om ze alsnog ART-pillen te geven. Die mensen kwamen dan langs. Ze keken naar de half-comateuze schim-mel-mensen en ze keken naar mij. Soms trokken ze wat aan de schimmelmensen of riepen ze hun naam. Die zochten ze dan eerst in de status op. "Tuberosina!", riepen ze dan, of "Scholastica!". Want zo heten mensen hier. Soms keken de schimmelmensen hen dan aan. Soms keken ze langs hen heen, met doffe, niet ziende ogen.

Dan zeiden de mensen van de afdeling HIV/AIDS dat ze geen pillen konden geven aan de schimmel-mensen, want dat soort mensen kon - in hun half comateuze staat - niet worden gecounseld.

En zonder counseling geen pillen. De schimmelmensen moeten begrijpen, zeiden de HIV/AIDS mensen, dat ze de pillen hun hele leven moeten blijven nemen, bijvoorbeeld. En dat ze nog een hele tijd besmettelijk zijn, dat ze condooms moeten gebruiken, dat soort dingen.

Als jullie ze de pillen niet geven, zeg ik dan, dan gaan ze dood. Dan hebben ze geen condooms meer nodig.

Dood gaan ze toch wel, zeiden de HIV/AIDS mensen dan. Hier valt weinig meer aan te redden.

Soms werd ik boos. Dan gaven de HIV/AIDS mensen de pillen toch, zonder counseling. En dan gingen de schimmelmensen alsnog dood, pillen of geen pillen.

De vrouw met de zwarte handen had al pillen. Misschien had ze die niet trouw genoeg ingenomen.

Of misschien waren het niet de goede pillen. In elk geval hoefde niet meer gecounseld te worden. Ze hoefde alleen maar op een bed te gaan liggen en te sterven.

Maar ik dacht - in mijn onschuld - dat ze daarvoor niet naar het ziekenhuis was gekomen. Om te sterven. Ze was uit een dorp gekomen, ver weg, misschien was ze wel komen lopen, met haar laatste krachten, op haar half ontvelde voeten, om nog een kans te krijgen.

Dus vond ik dat ik haar die kans moest geven. Ik vond dat ik haar moest redden. Ik ging haar in haar oude glorie herstellen. Ze had geen geld voor pillen of voor infusen, dus kocht ik pillen en infusen voor haar, aan de overkant van het ziekenhuis. Er is daar een kleine, onderkomen apotheek, waar ze de pillen verkopen die uit de ziekenhuis-voorraden worden gejat door de ziekenhuis-apotheker. De zoon van de apotheker, die voor diplomaat studeert, bemenst in zijn vakantie het apotheekje. Hij wil dat ik hem sponsor. Iedereen wil door mij gesponsord worden, hij ook. Hij blijft maar vragen wan-neer wij daar eens uitgebreid over kunnen praten.

Ik sukkel terug naar het ziekenhuis. Het is inmiddels donker. De paar kale TL-buizen aan het plafond van de verveloze zaal beschijnen het stille lijden met een grimmig gebrek aan erbarmen. Ik geef de vrouw een lijn. Ze kan niet slikken. Ze laat het zwijgend toe. Ik laat een fles 5% dextrose in lopen. Ik geef haar de anti-schimmel pillen en de co-trim en ik geef haar nieuwe ART pillen. Ze neemt ze in. Het gaat allemaal langs haar heen. Ik kijk hoe ze de pillen moeizaam doorslikt. Ik blijf naar haar kijken.

Zij gaan dood, dat zie ik. En ik blijf leven. Zij gaat dood, net als al die anderen, en ik blijf leven. Zij is al in de schaduwwereld, waar alles grauw en grijs wordt, om uiteindelijk in een oneindig zwart op te lossen. Mijn wereld is nog vol van kleur. Eindeloos veel kleur.

Zij is niet naar het ziekenhuis gekomen om beter te worden of om er te sterven. Je gaat hier naar het ziekenhuis als je ziek bent. Het is een van de vele, onbegrijpelijke dingen die je doet en die onderdeel vormen van de vreemde aaneenschakeling van gebeurtenissen die bekend staat als "het leven". En het leven wordt alleen maar onbegrijpelijker, en vreemder, hoe dichter het de dood nadert.

Zij gaan dood en ik blijf leven. Ik verbeeld me dat ik het leven begrijpelijk maak door hier, in deze schamele, kilverlichte zaal, pillen uit te delen aan de stervenden. Zij is dat stadium al lang voorbij. Ze is al in een andere wereld.

Ik misschien ook al wel, maar bij mij is de boodschap nog niet aangekomen.

De volgende dag is het - bij uitzondering - buiten warm als ik op de ronde ben.

Waar is de vrouw met de zwarte handen, vraag ik de verpleegster. Is ze dood?

Nee, ze is buiten.

Ik kijk door het raam en daar zit ze, op het stoppelige, verdorde grasveld naast wardi 5, het gebouw van de vrouwen-interne. Ze steunt met haar hoofd op haar opgetrokken knieën. Ik moet iets goed hebben gedaan.

Dan wordt het heel druk. De alcoholische kinderarts is er vandoor en ik doe de kinderen er bij. Ik ver-geet de zwarte vrouw. Pas als er weer iemand komt die ook 5% dextrose nodig heeft denk ik aan haar. En dan realiseer ik me plotseling dat ik haar al dagen niet gezien heb. Is ze terug gegaan naar haar dorp?

Ik vraag het aan de verpleging.

De vrouw met de zwarte handen?

Ja, ja, die hele zwarte vrouw. Zelfs haar handpalmen waren zwart.

Ja, ja. Vreemd, die zwarte handpalmen.

Wat is er met haar gebeurt.

Ze is dood.

Dood. Ik zag haar nog buiten zitten. Ik dacht…ik dacht dat het haar beter ging.

Ja. Even wel.

Ze zat zelfs buiten.

Ja…ja. Ze zat een poosje buiten. En toen kwam ze naar binnen en ze ging in bed liggen en ze was dood.

Ik zwijg een tijdje.

Het was haar tijd, zeg ik, obligaat.

Ja, zegt de verpleegster. Het was haar tijd.

Later zie ik in een AIDS-boek dat de zwarte handpalmen een teken zijn van Kaposi's sarcoma in AIDS-patienten. Althans in Afrikaanse AIDS-patienten. Het is maar een weetje. Kaposi's sarcoma is een behandelbare kanker. In Westerse ziekenhuizen. Misschien zelfs wel in Dar es Salaam, twee dagrei-zen verderop. Maar niet in patiënten met AIDS.

Mijn eerste Kaposi zag ik in een hut in Noord-Uganda. Wilde ik niet even naar het nichtje van de chauffeur van MSF kijken? Er was iets niet helemaal goed met haar. Jawel, natuurlijk. De man ging mij voor naar een van de duizenden traditionele, raamloze ronde hutten met rieten daken, waarin de vluchtelingen voor de LRA-terreur hun onderkomen hadden gezocht. Diep gebukt gingen we door de kleine ingang naar binnen. In het schemerdonker zag ik iets wat mogelijk ooit een been moest zijn geweest. Het been had de omvang van een forse boomstam en was overdekt met puntige bulten, pussige korsten en groezelige schimmels. De boomstam verspreidde een wee makende lucht van verrotting en sterven. Het onbegrijpelijk gruwelijke was dat er aan het been een levend mens vastzat, een meisje van een jaar of 17, 18.

Ik moest denken aan de Alien films, waar monsterachtige vreemde groeisels ontspruiten aan interga-lactische reizigers. Alleen was dit gewoon Noord-Uganda en niet Star Wars.

In het schemer-duister zag ik de ogen van de familie van het meisje verwachtingsvol op mij gericht.

Laten we naar buiten gaan, zei ik.

De late middagzon kleurde het kamp oranje. Een jongen dreef met een stok zijn koeien tussen de met riet bedekte hutten door. In de verte klonken de kreten van de avondlijke partij voetbal op de vlakte midden in het kamp.

Ik kan niets voor haar doen, zei ik.

Helemaal niets?

Nee. Nou ja…ik kan proberen te zorgen dat ze…minder pijn heeft.

Maar kun je dan helemaal niets doen? Kun je haar niet naar Kampala sturen, of naar Amerika?

Ik…ze heeft AIDS. Ze heeft AIDS, ze is in het laatste stadium.

Maar daar zijn toch pillen voor, voor AIDS?

Ja, er zijn pillen voor.

Ik wilde zeggen dat MSF, dezelfde club die de Nobelprijs had gekregen voor het omlaag brengen van de prijs van de pillen, nu te besodemieterd, of te eigenwijs was om ze in Noord-Uganda te distribu-eren. Maar met die mededeling was niemand gebaat. Ook al vrat de woede hierover een gat in mijn hart. Maar dit been en het meisje dat aan het been vastzat waren hoe dan ook niet meer te redden, pillen of geen pillen.

Lamlendig organiseerde ik wat pijnstillers en andere palliatieve zorg. De chauffeur en ik liepen terug naar de kliniek. De chauffeur was een vrolijke, praatgrage jongen, die ik graag mocht. Nu zwegen we. Ik probeerde mij niet af te vragen wat hij dacht. Misschien dachten wij hetzelfde.

Lege handen, dachten we. Een witte huid, het onmiskenbare teken van macht en veel geld. Een steen-rijke NGO, met vette, splinter-nieuwe Landcruisers met stijlvolle logo's erop en een grote bek over hoe het allemaal eigenlijk zou moeten in Afrika. En een been als een rottende boomstam en het langzame sterven in een duistere hut.

Lege handen.

Er ligt een jongen in het ziekenhuis. Het is een vrolijke, vriendelijke jongen van een jaar of 20, die goed Engels spreekt. Dat betekent dat hij ambitieus is, want goed Engels leer je hier niet op school, waar de leraren Engels zelf geen Engels spreken.

Shida ni gani? Wat is je probleem?

Hij trekt zijn broekspijp omhoog.

KS.

Hij kijkt mij verwachtingsvol aan.

KS.

Ik durf het hem niet te zeggen. Het is nog niet zo erg als bij het meisje, maar lang zal het niet duren.

Hetzelfde "houten" lymphoedeem, de zwelling, de schimmelende, grijzig doffe huid, de bulten, de korsten.

Hij kijkt mij aan alsof er weinig aan de hand is.

Ik kan mijn been niet meer buigen, zegt hij. En het is zo dik. Kun je daar niet iets aan doen?

Ik geef hem, met de moed der wanhoop, wat anti-biotica en wat anti-schimmel medicatie. De anti-retrovirale middelen heeft hij al.

Hij is dankbaar en optimistisch.

Oefenen, zeg ik, met je been zwengelen, daar helpt misschien.

Misschien.

Hij gaat gelijk aan de gang. Hij laat zich niet klein krijgen. Hij heeft ook nog een opgezwollen scrotum, mogelijk door dezelfde problematiek en daar moet ik ook iets aan doen, vindt hij. Hij heeft nog helemaal geen zin in dood gaan. Hij heeft vertrouwen in de toekomst. Ik niet. Uiteindelijk zal de kanker zijn hele been en daarna zijn hele lichaam overwoekeren. Hij heeft misschien nog een jaar. En hij is 20.

Ik vraag het nog eens na en kijk op het internet. De prognose is hopeloos.

Maar dan gebeurt er toch nog iets.

Hij leurt hier en daar met zijn opgezwollen scrotum en uiteindelijk vindt hij een dokter in het zieken-huis, die vindt dat hij met zijn been naar Dar es Salaam moet gaan.

Hij komt het mij enthousiast vertellen.

Ja, zeg ik. Ja. Nou ja…dat moet je dan in elk geval doen…

Ja, zegt hij. Ja. Ik ga het doen. Alleen weet ik niet hoe dat financieel moet. Ik heb geen geld voor de bus.

Nee. Ja. Nee. Zeg ik.

Ze hebben allemaal geen geld voor de bus, hier. Ik kan wel aan het uitdelen blijven. Bovendien gaat dat geld kosten in Dar. Ik zeg hem niet dat ik de prognose te beroerd vindt om er geld in te steken.

Ik zal eens met die dokter gaan praten, zeg ik, om er van af te zijn.

Die dokter geeft uiteindelijk een lange en goed onderlegde verhandeling ten beste, waaruit blijkt dat sommige KS, met name spindulocellulair KS, goed op radiotherapie reageert. Dat wist ik al, maar geldt dat ook voor AIDS-patienten? Volgens mijn bronnen niet.

Nee, maar volgens die dokter wel.

Maak een plan, zeg ik tegen de jongen. Misschien kan je een keer met de ziekenhuiswagen mee naar Mbeya, dat scheelt twee tickets, want er moet een verzorger mee. Dan kost het alleen nog maar twee tickets heen en weer naar Dar. En kun je ergens slapen, in Dar? En in Mbeya? En hoeveel geld heeft je vader? Je moet daar misschien maanden blijven. Hoe moet je dat financieren?

Het gaat me geld kosten, denk ik en op de een of andere manier wordt ik er sjaggerijnig van, want het haalt allemaal toch niks uit en ik kan mijn geld beter aan mensen met een betere prognose besteden.

Maar aan de andere kant wil ik hem niet dood laten gaan, met in zijn achterhoofd het idee dat een busticket heen en weer naar Dar es Salaam hem het leven had kunnen redden.

Maak maar een plan, zeg ik hem. Waar kun je wonen in Dar, terwijl je wordt behandeld, wie moet er mee, hoeveel heb je nodig om te eten, dat soort dingen. En hoeveel heb je zelf?

Ik heb helemaal niets, zegt de jongen. Ik kan niet werken.

Nee, dat is duidelijk.

Maar mijn vader heeft nog wel iets.

De vader ken ik wel. Hij zou pastor zijn in de een of andere kerk. Dan krijgt hij niets, want die pastors krijgen geld genoeg van hun parochianen, die ze de hemel beloven in ruil voor geldelijke bijdragen.

Maar dan hoor ik weer dat het om een lekebroeder gaat, die alleen predikt en geen geld ophaalt.

De informatie komt uit - relatief - betrouwbare bron.

Hoeveel heb je eigenlijk nodig?

Hij rekent het mij voor. Het komt neer op 4 lakh. Dat is 220 euro.

Hoeveel heb je zelf?

Twee lakh.

Ik leg de andere twee lakh er bij.

De jongen gaat blijmoedig strompelend op weg. Met zijn goede been en met zijn boomstam. En met zijn lekeprekende vader. Hij zal mij via het internet melden hoe het gaat. Ze verdwijnen over het zanderige voorplein van het ziekenhuis, richting de SUMRY bus naar Mbeya en Dar. Ik kijk ze na.

Ik heb er een hard hoofd in.